Arama

DİVAN EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ

19/05/2026 00:58 | Son Güncelleme : 20/11/2026 16:36 | Okunma Sayısı : 144 | alikaramanhoca.com.tr


DİVAN EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ

🏛️ DİVAN EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ

1. BEYİTLERLE KURULAN NAZIM BİÇİMLERİ

🔹 GAZEL

  • Divan şiirinin en yaygın nazım biçimidir.

  • Beyit sayısı 5-15 arasındadır. Beyit sayısı 15’i geçen gazellere gazelimutavvel denir. Ahmedi ve Nesimi’nin uzun gazelleri vardır.

  • Gazelin ilk beyiti kendi arasında kafiyelidir, buna musarra ya da mukaffa beyit denir.

  • Uyak şeması: aa-ba-ca-da… şeklindedir.

  • Konusu aşk, şarap, eğlence, kadın güzelliğidir.

  • İlk beyitine matla, son beyitine makta denir.

  • Matladan sonra gelen beyite hüsnümatla,

  • Maktadan önce gelen beyite hüsnümakta denir.

  • Şair son iki beyitten birinde mahlasını kullanır. (Şairlerin şiirlerde kullandıkları takma ada mahlas denir.)

  • Gazelin en güzel beytine şah beyit ya da beytül gazel denir.

  • Yekahenk gazel, beyitleri arasında konu bütünlüğü olan gazellerdir.

  • Yekavaz gazel, bütün beyitleri aynı güzellikte olan, beyitleri arasında konu birliği olamayan gazellerdir.

  • Musammat gazel, dize ortalarında iç kafiye bulunan gazellerdir. Kafiyeli yerlerden bölünerek beyit, dörtlüğe dönüşür.

    • Musammat gazel örneği:

      “Değildim ben sana mail / sen ettin aklımı zail

      Bana ta’neyleyen gafil / seni gör geç utanmaz mı”

  • Müşterek gazel, iki şairin birlikte yazdıkları gazellerdir.

  • Müraca’a gazel, dedim-dedi biçiminde yazılan gazellerdir.

  • Müstezat gazel, her dizesinden sonra aynı aruz kalıbının kısaltılmışı ile yazılmış bir dizenin yer aldığı gazeldir. Kısa dizeye "ziyade" denir.

📌 Konusuna Göre Gazeller

  • Âşıkâne gazel, aşk konusunu işleyen gazellerdir. Aşkın verdiği acı ya da mutluluk anlatılır. Bu gazelin temsilcisi Fuzûlî’dir.

  • Rindâne gazel; içkiyi, içki zevkini, hayata karşı kayıtsızlığı, yaşamaktan zevk almayı anlatan gazellerdir. Rindane gazelin en başarılı şairi Baki’dir.

  • Şuhâne gazel, kadını ve aşkı konu alan, zarif ve çapkın bir anlatımla söylenmiş gazellerdir. Nedim, şuhane gazelleriyle tanınır. Bu tür gazellere Nedimane tarz gazel de denir.

  • Hâkimane (hikemî) gazel, didaktik konuları işler. Ahlaki öğütler veren, özdeyiş niteliğindeki sözlerin ağır bastığı gazellerdir. Bu tarzda Nâbî ünlüdür, Nâbîyane gazel de denir.

  • Sofiyâne gazel, din ve tasavvuf konularını işleyen gazellerdir.

📝 GAZEL ÖRNEĞİ (FUZÛLÎ)

  • Mende Mecnûn’dan füzûn âşıklık isti’dâdı var / Âşık-ı sâdık menem Mecnûn’un ancak adı var

    (Bende Mecnun’dan daha çok âşıklık yeteneği vardır. Sevgide, sadakat gösteren âşık benim. Mecnun’un ancak adı var.)

  • N’ola kan tökmekde mâhir olsa çeşmüm merdümi / Nutfe-i Kâbildür ü gamzen kimi üstâdı var

    (Gözbebeğimin kan dökmekte usta olduğuna şaşılmaz. O kabiliyetli bir tohumdur ve gamzen gibi bir üstadı vardır.)

  • Kıl tefâhur kim senün hem var men tek âşıkun / Leyli’nün Mecnûn’ı Şîrîn’’ün eger Ferhâd’ı var

    (Eğer Leylâ’nın Mecnun’u Şirin’in Ferhad’ı varsa, senin de benim gibi âşığın olduğu için övünmelisin.)

  • Ehl-i temkînem meni benzetme ey gül bülbüle / Derde yoh sabrı anun her lahza min feryâdı var

    (Ey gül! Ben temkinli, sabırlı bir insanım, beni bülbüle benzetme. Onun benim gibi derde sabrı yok, her lâhza bin feryadı vardır.)

  • Eyle bed-hâlem ki ahvâlüm görende şâd olur / Her kimün kim devr cevrinden dil-i nâ-şâdı var

    (Halim öyle kötü ki, devrin zulmünden dolayı kimin gönlü mahzun olsa, benim halimi görünce neşelenir (kendi haline şükrederek sevinir).

  • Gezme ey gönlüm kuşu gâfil fezâ-yı ışkda / Kim bu sahrânun güzer-gehlerde çok sayyâdı var

    (Ey gönlümün kuşu! Aşk gögünde gafil uçarak gezme. Çünkü bu sahranın -aşk sahrası- yollarında çok avcısı vardır.)

  • Ey Fuzûlî ışk men’in kılma nâsihden kabûl / Akl tedbîridür ol sanma ki bir bünyâdı var

    (Ey Fuzulî! Nasihatçının aşkı engellemesini kabul etme. Onun nasihatı aklın tedbiridir, bir temeli var sanma.)

Aruz Kalıbı: Fâ’ i lâ tün / Fâ’ i lâ tün / Fâ’ i lâ tün / Fâ’ i lün

Kalıp Yapısı: — . — — / — . — — / — . — — / — . — /

🔹 KASİDE

  • Belli bir amaç için yazılmış şiirlerdir. Özellikle din ve devlet büyüklerini övmek için yazılır.

  • Arap edebiyatında doğmuş, oradan İran edebiyatına oradan da Türk edebiyatına geçmiştir.

  • Beyit sayısı 33-99 arasında değişir.

  • Gazeldeki gibi aa/ba/ca/da… şeklinde kafiyelenir.

  • İlk beyitine matla, son beytine makta, en güzel beyitine şah beyit ya da beytü’l kasid, şairin mahlasının geçtiği beyte taç beyit denir.

  • Beyitlerinde iç kafiye bulunan kasidelere musammat kaside adı verilir.

  • Edebiyatımızda kasideleriyle tanınmış en önemli şair Nef’i’dir.

  • Kasideler, nesib- teşbib bölümünde işlenen temaya ya da kasidede kullanılan rediflere göre adlandırılır.

📌 Kasidenin Bölümleri

  1. Nesib – Teşbib: Kasidenin giriş bölümüdür. Genellikle 15-20 beyitten oluşur. Bu bölümde asıl konuyla ilgisi olmayan kış, yaz, aşk, bahar, bayram gibi konulardan söz edilir. Aşkla ilgili duydular anlatılırsa nesib; diğer konular (bahar, tabiat, bayram vb. ) işlenmişse teşbib adını alır.

  2. Girizgâh: Nesib bölümünden methiyeye geçerken söylenen beyitlerdir. Şair bu bölümde asıl konuya geçeceğini haber verir. Bir veya iki beyitten oluşur.

  3. Methiye: Kasidenin sunulduğu kişinin övüldüğü ve asıl konunun işlendiği bölümdür.

  4. Tegazzül: Şair bu bölümde aşk ve eğlence duygularını dile getirir, gazel söyler. Nesib ile methiye arasında ya da methiye ile fahriye arasında yer alır. Her kasidede bulunmaz.

  5. Fahriye: Şairin kendisini ve sanatını övdüğü bölümdür. Beyit sayısı değişkendir. Şair kendisini överken şiir yeteneğini de gösterir.

  6. Dua: Kasidenin son bölümüdür. Birkaç beyitten oluşur. Kasidenin sunulduğu kişiye dua edilen bölümdür. Aynı zamanda Allah’a şükredilir, Allah’ın övülen kişiye uzun ömür vermesi dilenir.

📌 KONULARINA GÖRE KASİDELER

  • Medhiye bölümüne göre kasideler:

    • Tevhit, Allah’ın yüceliğini ve birliğini konu alan kasideler

    • Münacat, Allah’a yakarışta bulunan kasideler

    • Naat, Hz. Muhammet ve onun dört halifesini öven kasideler

    • Mersiye, ölüm konusunu işleyen kasideler

    • Hicviye, birini yermek için yazılan kasideler

  • Nesib-teşbib bölümünde tasvir edilen konuya göre kasideler:

    • Bahariye, baharı anlatan kasideler

    • Şitaiye, kış mevsimini anlatan kasideler

    • Hazaniye, sonbaharı anlatan kasideler

    • Temmuziye, yaz mevsimini anlatan kasideler

    • Sûriye, düğünleri anlatan kasideler

    • Nevruziye, nevruzu anlatan kasideler

    • Rahşiye, atların anlatıldığı ve övüldüğü kasideler

    • Dariye, devlet büyüklerinin yaptırdıkları köşkleri anlatan kasideler

    • Cülûsiye, padişahın tahta çıkışını anlatan kasideler

    • Bayramiye, bayramları anlatan kasideler

📝 SU KASİDESİ (FUZÛLÎ)

  1. Saçma ey göz eşkden gönlümdeki odlara su / Kim bu denlü dutuşan odlara kılmaz çâre su

    (Ey göz! Gönlümdeki (içimdeki) ateşlere gözyaşımdan su saçma ki, bu kadar (çok) tutuşan ateşlere su fayda vermez.)

  2. Âb-gûndur günbed-i devvâr rengi bilmezem / Yâ muhît olmış gözümden günbed-i devvâra su

    (Şu dönen gök kubbenin rengi su rengi midir; yoksa gözümden akan sular, göz yaşları mı şu dönen gök kubbeyi kaplamıştır, bilemem..)

  3. Zevk-ı tîğundan aceb yoh olsa gönlüm çâk çâk / Kim mürûr ilen bırağur rahneler dîvâra su

    (Senin kılıca benzeyen keskin bakışlarının zevkinden benim gönlüm parça parça olsa buna şaşılmaz. Nitekim akarsu da zamanla duvarda, yarlarda yarıklar meydana getirir.)

  4. Vehm ilen söyler dil-i mecrûh peykânun sözin / İhtiyât ilen içer her kimde olsa yara su

    (Yarası olanın suyu ihtiyatla içmesi gibi, benim yaralı gönwlüm de senin ok temrenine, ok ucuna benzeyen kirpiklerinin sözünü korka korka söyler.)

  5. Suya virsün bâğ-bân gül-zârı zahmet çekmesün / Bir gül açılmaz yüzün tek virse min gül-zâra su

    (Bahçıvan gül bahçesini sele versin (su ile mahvetsin), boşuna yorulmasın; çünkü bin gül bahçesine su verse de senin yüzün gibi bir gül açılmaz.)

  6. Ohşadabilmez gubârını muharrir hattuna / Hâme tek bahmahdan inse gözlerine kara su

    (Hattatın beyaz kâğıda bakmaktan, kalem gibi, gözlerine kara su inse (kör olsa, kör oluncaya kadar uğraşsa yine de) gubârî (yazı)sını, senin yüzündeki tüylere benzetemez. )

  7. Ârızun yâdıyla nem-nâk olsa müjgânum n’ola / Zayi olmaz gül temennâsıyla virmek hâra su

    (Senin yanağının anılması sebebiyle kirpiklerim ıslansa ne olur, buna şaşılır mı? Zira gül elde etmek dileği ile dikene verilen su boşa gitmez.)

  8. Gam güni itme dil-i bîmârdan tîgun dirîğ / Hayrdur virmek karanu gicede bîmâra su

    (Gamlı günümde hasta gönlümden kılıç gibi keskin olan bakışını esirgeme; zira karanlık gecede hastaya su vermek hayırlı bir iştir.)

  9. İste peykânın gönül hecrinde şevkum sâkin it / Susuzam bir kez bu sahrâda menüm-çün ara su

    (Gönül! Onun ok temrenine benzeyen kirpiklerini iste ve onun ayrılığında duyduğum hararetimi yatıştır, söndür. Susuzum bu defa da benim için su ara.)

  10. Men lebün müştâkıyam zühhâd kevser tâlibi / Nitekim meste mey içmek hoş gelür hûş-yâra su

    (Nasıl sarhoşa şarap içmek, aklı başında olana da su içmek hoş geliyorsa, ben senin dudağını özlüyorum, sofular da kevser istiyorlar.)

  11. Ravza-i kûyuna her dem durmayup eyler güzâr / Âşık olmış galibâ ol serv-i hoş-reftâra su

    (Su, her zaman senin Cennet misâli mahallenin bahçesine doğru akar. Galiba o hoş yürüyüşlü, hoş salınışlı; serviyi andıran sevgiliye aşık olmuş.)

  12. Su yolın ol kûydan toprağ olup dutsam gerek / Çün rakîbümdür dahı ol kûya koyman vara su

    (Topraktan bir set olup su yolunu o mahalleden kesmeliyim, çünkü su benim rakibimdir, onu o yere bırakamam.)

  13. Dest-bûsı ârzûsıyla ger ölsem dostlar / Kûze eylen toprağum sunun anunla yâra su

    (Dostlarım! Şayet onun elini öpme arzusuyla ölürsem, öldükten sonra toprağımı testi yapın ve onunla sevgiliye su sunun.)

  14. Serv ser-keşlük kılur kumrî niyâzından meger / Dâmenin duta ayağına düşe yalvara su

    (Servi kumrunun yalvarmasından dolayı dikbaşlılık ediyor. Onu ancak suyun eteğini tutup ayağına düşmesi (yalvarıp aracı olması bu dikbaşlılığından) kurtarabilir.)

  15. İçmek ister bülbülün kanın meger bir reng ile / Gül budağınun mizâcına gire kurtara su

    (Gül fidanı bir hile ile (meşhur gül ve bülbül efsanesindeki gibi yine) bülbülün kanını içmek istiyor; bunu engelleyebilmek için suyun gül dallarının damarlarına girerek gül ağacının mizacını değiştirmesi gerekir.)

  16. Tıynet-i pâkini rûşen kılmış ehl-i âleme / İktidâ kılmış târîk-i Ahmed-i Muhtâr’a su

    (Su Hz. Muhammed’in (s.a.v) yoluna uymuş (ve bu hâli ile) dünya halkına temiz yaratılışını açıkça göstermiştir.)

  17. Seyyid-i nev-i beige deryâ-ı dürr-i ıstıfâ / Kim sepüpdür mucizâtı âteş-i eşrâra su

    (İnsanların efendisi, seçme inci denizi (olan Hz. Muhammed’in s.a.v) mucizeleri kötülerin ateşine su serpmiştir.)

  18. Kılmağ içün tâze gül-zârı nübüvvet revnakın / Mu’cizinden eylemiş izhâr seng-i hâra su

    (Katı taş, Peygamberlik gül bahçesinin parlaklığını tazelemek için (ve onun) mucizesinden dolayı su meydana çıkarmıştır.)

  19. Mu’cizi bir bahr-ı bî-pâyân imiş âlemde kim / Yetmiş andan min min âteş-hâne-i küffara su

    (Hz. Peygamberimiz’in mûcizeleri dünyada uçsuz bucaksız bir deniz gibi imiş ki, ondan (o mucizelerden), ateşe tapan kâfirlerin binlerce mâbedine su ulaşmış ve onları söndürmüştür.)

  20. Hayret ilen barmağın dişler kim itse istimâ / Barmağından virdügin şiddet günü Ensâr’a su

    (Mihnet günü Ensâr’a parmağından su verdiğini (bir mucize olarak parmağından su akıttığını) kim işitse hayret ile (şaşa kalarak) parmağını ısırır.)

  21. Dostı ger zehr-i mâr içse olur âb-ı hayât / Hasmı su içse döner elbette zehr-i mâra su

    (Dostu yılan zehri içse (bu zehir onun dostu için) âb- ı hayat olur. Aksine düşmanı da su içse (o su, düşmanına) elbette yılan zehrine döner.)

  22. Eylemiş her katreden min bahr-ı rahmet mevc-hîz / El sunup urgaç vuzû içün gül-i ruhsâra su

    (Abdest (almak) için el uzatıp gül (gibi olan) yanaklarına su vurunca (sıçrayan) her bir su damlasından binlerce rahmet denizi dalgalanmıştır.)

  23. Hâk-i pâyine yetem dir ömrlerdür muttasıl / Başını daşdan daşa urup gezer âvâre su

    (Su ayağının toprağına ulaşayım diye başını taştan taşa vurarak ömürler boyu, durmaksızın başıboş gezer.)

  24. Zerre zerre hâk-i dergâhına ister sala nûr / Dönmez ol dergâhdan ger olsa pâre pâre su

    (Su, onun eşiğinin toprağına zerrecikler halinde ışık salmak (orayı aydınlatmak) ister. Eğer parça parça da olsa o eşikten dönmez.)

  25. Zikr-i na’tün virdini dermân bilür ehl-i hatâ / Eyle kim def-i humâr içün içer mey-hâra su

    (Sarhoşlar içkiden sonra gelen bat adrysını gidermek için nasıl su içerlerse, günahkârlar da senin na’tının zikrini dillerinde tekrarlamayı (dertlerine) derman bilirler.)

  26. Yâ Habîballah yâ Hayre’l beige müştakunam / Eyle kim leb-teşneler yanup diler hemvâra su

    (Ey Allah’ın sevgilisi! Ey insanların en hayırlısı! Susamışların (susuzluktan dudağı kurumuşların) yanıp dâimâ su diledikleri gibi (ben de) seni özlüyorum.)

  27. Sensen ol bahr-ı kerâmet kim şeb-i Mi’râc’da / Şebnem-i feyzün yetürmiş sâbit ü seyyâra su

    (Sen o kerâmet denizisin ki mi’râc gecesinde feyzinin çiyleri sabit yıldızlara ve gezegenlere su ulaştırmış.)

  28. Çeşme-i hurşîdden her dem zülâl-i feyz iner / Hâcet olsa merkadün tecdîd iden mimâra su

    (Kabrini yenileyen (tamir eden) mimara su lazım olsa, güneş çeşmesinden her an bol bol saf, tatlı ve güzel su iner.)

  29. Bîm-i dûzah nâr-ı gam salmış dil-i sûzânuma / Var ümîdüm ebr-i ihsânun sepe ol nâra su

    (Cehennem korkusu, yanık gönlüme gam ateşi salmış, (ama) o ateşe, senin ihsan bulutunun su serpeceğinden ümitliyim.)

  30. Yümn-i na’tünden güher olmış Fuzûlî sözleri / Ebr-i nîsândan dönen tek lü’lü şeh-vâra su

    (Seni övmenin bereketinden dolayı Fuzûlî’nin (alelâde) sözleri, nisan bulutundan düşüp iri inciye dönen su (damlası) gibi birer inci olmuştur.)

  31. Hâb-ı gafletden olan bîdâr olanda rûz-ı haşr / Eşk-i hasretden tökende dîde-i bîdâra su

    (Kıyamet günü olduğu zaman, gaflet uykusundan uyanan düşkün (yahut âşık) göz, (sana duyduğu) hasretten su (gözyaşı) döktüğü zaman,)

  32. Umduğum oldur ki rûz-ı haşr mahrûm olmayam / Çeşm-i vaslun vire men teşne-i dîdâra su

    (O mahşer günü, güzel yüzüne susamış olan bana vuslat çeşmenin su vereceğini, beni mahrum bırakmayacağını ummaktayım.)

🔹 MESNEVİ

  • İran edebiyatında ortaya çıkmıştır. “ikili, ikişer ikişer” anlamına gelir.

  • Her beyti kendi arasında kafiyelidir. Kafiye düzeni aa/bb/cc/dd… biçimindedir.

  • Konu bütünlüğü vardır.

  • Konularına göre, dini-tasavvufi mesneviler, ahlaki ve didaktik mesneviler, sosyal konulu mesneviler, savaş konulu mesneviler, aşk ve macera mesnevileri olarak ayrılır.

  • Günümüz hikâye ve romanının divan edebiyatındaki karşılığıdır.

  • Mesnevilerde olaylar abartılarak anlatılır. Gerçek dışı, masalsı varlıklar da kullanılır.

  • Başkahramanlar şehzadeler ve padişah kızlarıdır.

  • Olayların geçtiği zaman belli değildir.

  • Mekânlar değişkendir. Genellikle saraylar, şehirler ya da hayali mekânlardır.

  • Düş görme, resimde görüp âşık olma, mektuplaşma, kılık değiştirme, çocuğu olmayan padişah gibi motifler kullanılmıştır.

  • Aruzun kısa kalıplarıyla yazılır.

  • Aynı şairin yazdığı beş mesneviden oluşan eserler bütününe “hamse” denir. İlk hamse sahibi Ali Şir Nevai’dir. Nevizade Atayi, Taşlıcalı Yahya da hamse sahibi şairlerdendir.

  • Anadolu sahası ilk hamse sahibi şair, Hamdullah Hamdi’dir.

  • Edebiyatımızdaki ilk mesnevi Kutadgu Bilig adlı eserdir.

📌 Mesnevinin Bölümleri

  • Dibâce: Mesnevinin ön sözüdür. Manzum veya mensur olabilir.

  • Tevhid: Allah'ın birliği ve bütünlüğü anlatılır.

  • Münacaat: Allah'a yalvarış ve yakarışlarda bulunulur.

  • Naat: Hz. Muhammed övülür.

  • Miraciye: Miraç olayı anlatılır.

  • Medh-i Çehar-yâr-i Güzîn: Genellikle dört halife övülür. Dört halife dışında devrin büyükleri de övülebilir.

  • Medhiye: Yapıtın sunulacağı kişiye övgüler bulunur.

  • Sebeb-i Telif: Mesnevinin yazılış nedeni belirtilir.

  • Âğâz-ı Dâstan: Mesnevinin asıl konusunun bulunduğu bölümdür.

  • Hatime: Mesnevinin bittiğini belirten bölümdür.

🔹 KIT’A

  • Beyit sayısı 2-12 arasındadır.

  • Genellikle iki beyitir. İki beyitten fazla olanlara kıta-i kebire (büyük kıta) denmiştir.

  • Genellikle mahlas kullanılmaz.

  • Kafiye düzeni aa/cb şeklindedir. ab/ab şeklinde olanlar da vardır.

  • Aruzun her kalıbıyla yazılabilir.

  • Mısraların arasında anlam bütünlüğü bulunur.

  • Felsefi, tasavvuf, yergi, övg, hayat görüşü, hikmet, nükte, bir olayın tarihi gibi konular işlenir.

  • Kıta nazım biçimiyle muamma, tarih, lügaz ve hicviye yazılır.

    • Örnek (Nâbî):

      Erzan meta-ı fazl ü hüner ta o denlü kim

      Bin marifet zamanede bir aferinedir

       

      Ebna-yı dehr her hünere aferin verir

      Ya Rab bu aferin ne tükenmez hazinedir

🔹 MÜSTEZAT

  • Bir uzun bir kısa dize ile kurulu beyitlerle yazılan nazım biçimidir. Bir gazelin her dizesine bir kısa dize eklenerek oluşturulur.

  • Kısa dizelere ziyade denir.

  • Uzun ve kısa dizeler arasında anlam bütünlüğü vardır, ziyadeler okunmasa da anlam bütünlüğü bozulmamalıdır.

  • Aruzun tek bir kalıbıyla yazılır.

2. DÖRTLÜKLERLE KURULAN NAZIM BİÇİMLERİ

🔹 MURABBA

  • Kelime anlamı “dörtlü-dört köşeli” anlamındadır.

  • Dörder dizelik bentlerden oluşur, bent sayısı 3-7 arasındadır.

  • Uyak düzeni aaaa/bbba/ccca… şeklindedir.

  • Din, ahlak, öğreticilik, aşk, övgü, yergi, ölüm konuları işlenir.

  • Dili ağırdır.

  • Son dizeleri sadece kafiye ile bağlıysa murabba-ı müzdeviç, son mısraları aynen tekrarlanırsa murabba-ı mütekerrir adını alır.

🔹 RUBAİ

  • İran edebiyatından Türk ve Arap edebiyatlarına geçmiştir.

  • Dört dizelik tek bentten oluşan bir nazım biçimidir.

  • Kendine özgü kalıpları vardır, her bir dizesi farklı bir kalıpla yazılabilir. 24 özel kalıpla yazılır.

  • Az sözle derin anlamlar ifade eder.

  • Hayat felsefesi, dünya görüşü, tasavvuf, aşk, ölüm gibi konular işlenir.

  • Uyak düzeni aaxa biçimindedir.

  • İlk iki dize hazırlık niteliğinde olup, asıl söylenmek istenen son iki dizededir.

  • Genellikle mahlas kullanılmaz.

  • Fars edebiyatında Ömer Hayyam - Mevlana, Divan edebiyatında 17.yüzyılda Haleti, 20.yüzyıl Türk edebiyatında Yahya Kemal ve Arif Nihat Asya’dır.

    • Örnek (Hâletî):

      Esrarını dil zaman zamân söyler imiş

      Hengâme-i gamda dâstân söyler imiş

      Aşk ehli olup da mihnet-i hicrâne

      Ben sabr iderin diyen yalan söyler imiş

🔹 TUYUĞ

  • Divan şiirine Türklerin kazandırdığı bir nazım biçimidir.

  • Dört dizelik tek bentten oluşur.

  • Konu, mısra sayısı, uyak örgüsü olarak rubaiye benzer.

  • Rubaiden farkı aruzun 11 heceye denk gelen “fâilâtün/ fâilâtün/ fâilün” kalıbıyla yazılmasıdır. Rubai ise 24 özel kalıpla yazılabilir.

  • Halk edebiyatındaki mani'nin divan edebiyatına yansımış biçimidir.

  • Manilerde olduğu gibi uyakları genellikle cinaslı olur.

  • Genellikle mahlas kullanılmaz.

  • Tuyuğ nazım şeklini ilk kullanan şair Kadı Burhaneddin’dir.

    • Örnek (Nesimi):

      Gözü can esrütmeğe hammâr imiş

      Kaşı gönlü yıkmağa mi’mâr imiş

      Diledim hâlim ki gözüne diyem

      Turfa budur gözleri bîmâr imiş

    • Günümüz Türkçesiyle: (Gözü canı esir etmeğe kılavuz imiş / Kaşı gönlü yıkmaya mimar imiş / Halimi gözüne söylemek istedim / Şaşılacak olan da onun gözleri hasta imiş)

🔹 ŞARKI

  • Türklerin divan şiirine kazandırdığı bir nazım şeklidir.

  • Bestelenmek için yazılır.

  • Yalın bir dili vardır.

  • Aşk, sevgili, güzellik, ayrılık, içki, eğlence konularını işler.

  • Dörder dizelik bentlerden oluşur, bent sayısı 3-5 arasındadır.

  • Uyak düzeni aAaA/bbbA/cccA… şeklindedir.

  • Bazı şarkılarda ilk bendin ikinci ve dördüncü dizesi diğer bentlerin son dizesi olarak tekrarlanır. Buna nakarat denir.

  • Şarkıların miyan/meyan adı verilen bentlerin üçüncü dizesi, anlam bakımından güçlü ve dokunaklı olur.

  • En ünlü şairi 18.yüzyıl şairi Nedim’dir.

  • Naili, Enderunlu Vasıf, Enderunlu Fazıl, Yahya Kemal başarılı şarkılar yazmıştır.

📌 Şarkı Örnekleri

  • Örnek 1 (Yahya Kemal Beyatlı):

    Kalbim yine üzgün seni andım derinden

    Geçtim yine dün eski hazan bahçelerinden

    Üzgün ve kırılmış gibi en ince yerinden

    Geçtim yine dün eski hazan bahçelerinden

     

    Senden boşalan bağrıma gözyaşları dolmuş

    Gördüm ki yazın bastığımız otları solmuş

    Son demde bu mevsim gibi benzim de kül olmuş

    Geçtim yine dün eski hazan bahçelerinden

  • Örnek 2 (Nedîm):

    Sevdiğim cânım yolunda hâk ile yeksân olduğum

    Îyddir çık nâz ile seyrâna kurbân olduğum

    Ey benim aşkında bülbül gibi nâlân olduğum

    Îyddir çık nâz ile seyrâna kurbân olduğum

     

    Cümle yâran sana uşşâk olduğun bilmez misin

    Cümlenin tâkatleri tâk olduğun bilmez misin

    Şimdi âlem sana müştâk olduğun bilmez misin

    Îyddir çık nâz ile seyrâna kurbân olduğum

     

    Gâhi Feyz-âbâda doğru azmedüp eyle safâ

    Âsaf-âbâda gelüp gâhî salın ey meh-likâ

    Gel hele gör sahn-ı Sa'd-âbâda hiç olmaz behâ

    Îyddir çık nâz ile seyrâna kurbân olduğum

     

    Kaplatup gül-penbe şâlı ferve-i semmûruna

    Ol siyeh zülfü döküp ol sine-i billûruna

    Itr-ı şâhiler sürüp ol gerden-i kâfuruna

    Îyddir çık nâz ile seyrâna kurbân olduğum

     

    Sen açıl gül gibi zâr ile hezâr olsun Nedîm

    Bend bend olsun hâm-ı zülfün şikâr olsun Nedîm

    Sen salın cânâ yolunda hâksâr olsun Nedîm

    Îyddir çık nâz ile seyrâna kurbân olduğum

🔹 TERBİ

  • “Dörtleme” demektir.

  • Bir gazelin beyitleri üstüne başka bir şair tarafından, aynı ölçü ve uyakta ikişer dize eklenerek oluşturulur.

3. BENTLERLE KURULAN NAZIM ŞEKİLLERİ

🔹 TERKİB-İ BENT

  • Her birinde 5-10 arası beyit bulanan 5 ile 10 kadar bentten oluşur. Her bendi gazele benzer uyak şeması vardır.

  • Bentlere terkibhane, bentleri birbirine bağlayan beyte vasıta ya da bendiye denir.

  • Kafiye düzeni, aa/xa/xa…..bb / cc/xc/xc/…dd…

  • Vasıta beyti her bendin sonunda değişir. Şairin mahlası son terkibhanede söylenir.

  • Talihten ve hayattan şikâyet, felsefi konular ve toplumsal yergiler işlenir.

  • En önemli şairleri, Bağdatlı Ruhi ve Ziya Paşa’dır.

  • NOT: Mersiyeler de genellikle terkibi bent nazım şekliyle yazılır.(Baki, Kanuni Mersiyesi)

🔹 TERCİ-İ BENT

  • Terkib-i bendden farkı vasıta beytinin her bendin sonunda aynen tekrarlanmasıdır.

  • Genellikle Allah’ın kudreti, evrenin sonsuzluğu, insanın acziyeti, doğanın ve yaşamın karşıtlıklarının konu olarak seçilmesi de terkibi bentten ayırır.

  • En önemli şairleri, Enderunlu Fazıl, Ziya Paşa, Şeyh Galip’tir.

📐 Üç, Beş, Altı ve Yedi Dizelik Bentler

📌 Üç Dizelik Bentler

  • Müselles: Her bent üç mısradan oluşur.

📌 Beş Dizelik Bentler

  • Muhammes: Aynı ölçüde beş dizelik bentlerden oluşur. Konu sınırlaması bulunmaz.

  • Tahmis: Bir gazelin beyitlerinin önüne başka bir şair tarafından aynı konu, ölçü ve uyakta üç dize eklenerek oluşur.

  • Taştir: Bir gazelin beyitlerinin arasına başka bir şair tarafından aynı konu, ölçü ve uyakta üç dize eklenerek oluşur.

  • Tardiye: Muhammesin sadece “mef’ulü/ mefailün/faulün” kalıbıyla yazılır.

📌 Altı Dizelik Bentler

  • Müseddes: Aynı ölçüde altışar dizelik bentlerden oluşur.

  • Tesdis: Bir gazelin beyitlerinin önüne another bir şair tarafından aynı konu, ölçü ve uyakta dört dize eklenerek oluşur.

📌 Yedi Dizelik Bentler

  • Müsebba: Aynı ölçüde yedi dizelik bentlerden oluşur.

  • Tesbi: Bir gazelin beyitlerinin önüne başka bir şair tarafından aynı konu, ölçü ve uyakta beş dize eklenerek oluşur.

Beğendim
Bayıldım
Komik Bu!
Beğenmedim!
Üzgünüm
Sinirlendim
Bu içeriğe zaten oy verdiniz.

Yorumlar