EDEBİ AKIMLAR ÜZERİNDE ETKİLİ OLAN KAVRAMLAR
EDEBİ AKIMLAR ÜZERİNDE ETKİLİ OLAN KAVRAMLAR:
1. HÜMANİZM (İNSANCILIK):
ü Hümanizm, 14. yüzyılda İtalya’da doğan, insanı evrende tek ve en yüksek değer olarak gören, insanı geliştirme ve yüceltmeyi amaçlayan bir düşünüştür. İnsan aklını, etik ve adalet kavramlarını temele alan, batıl inanışları ve doğaüstü olan her şeyi yadsıyan bir dünya görüşüdür.
ü Rönesans felsefesinin gündeme getirdiği en önemli sorunun insan sorunu olmasına bağlı olarak gündeme gelen bir yönelimdir.
ü Bu düşüncenin doğuşunda, kilise ve devlet baskısına dayanan Orta Çağ zihniyetine karşı özgür düşüncenin tepkisi ve eski Yunan/Latin edebiyatlarına duyulan hayranlık rol oynamıştır.
ü Hümanizm akımı aslında Batı medeniyetinin parlayışının müjdecisidir. Çünkü Rönesans ve Reform hareketlerinden önce çıkarak Avrupa aydınlanmasının temelini oluşturmuştur.
ü Hümanizm; çalışmalarda, felsefede ve pratikte insani değerlere ve ilgilere odaklanan bir yaklaşımdır.
ü Hümanizm, tüm insanların değerli ve onurlu olduğunu öngören ahlak felsefelerinin genel bir kategorisi sayılabilir.
ü Özel anlamıyla hümanizm, “Eski Yunan ve Latin dillerinin, kültürlerinin ve sanatlarının araştırılması esasına dayanan ve sonraları insan araştırmalarına odaklanan devrimsel Rönesans hareketi ya da yönelimidir.”
ü Rönesans gibi hümanizmin doğduğu yer de İtalya’dır ve erken dönem hümanistler, Dante, Petrarca ve Boccaccio gibi İtalyanlar olmuştur. Bu üç büyük İtalyan düşünürün başlattığı rüzgâr, İtalya’nın on beşinci ve on altıncı yüzyıllarda Rönesans’ın beşiği olma özelliğini sürdürmesini sağlamıştır.
ü İtalya’dan sonra XV. yüzyılda İspanya, Portekiz, Fransa, İngiltere ve Almanya’ya sıçrayan hümanizm ve Rönesans, bu ülkelerde de birbirine çok yakın anlayış içinde hayat bulmuştur.
ü Hümanist düşüncenin ünlü ve kurucu isimlerinden biri de Hollandalı Erasmus'tur.
ü Hümanistler, yeni ve büyük uygarlıkların ancak eski uygarlık temelleri üzerinde yükselebileceğine inanırlar.
ü Rönesans hümanizmi Montaigne ile doruk noktasına ulaşmıştır. (Montaigne, “Her insan kendisinde bütün bir insanlık koşulunu taşımaktadır.”)
ü 15. yy. da hümanizm altın dönemini yaşamıştır.
ü Hümanist felsefenin, hayatın değişik alanlarına somut yansıması ile Rönesans arasında kuvvetli bir bağ vardır.
ü “Hümanizm” kelimesi Batı dillerinde 1850’lerden itibaren yaygın bir biçimde ve bugünkü anlamında kullanılmaya başlanmıştır.
ü Hümanizm akımı, “Rönesans edebiyatı” adı altında toplanan yapıtların temelini oluşturmuştur.
HÜMANİZMİN ÖNEMLİ TEMSİLCİLERİ:
Dante (1265 -1321):
*İtalyan edebiyatının kurucusudur.
*Rönesans’ın hazırlayıcısı şairlerdendir.
*En önemli eseri yapma destan niteliğindeki "İlahi Komedya"dır.
Petrarca (1304 -1374):
*İtalyan şairidir.
*Soneleriyle tanınır.
Boccacio (1313-1375):
*İtalyan yazarıdır.
*Hikâye türünü ortaya çıkarmıştır.
*"Decameron" adlı eseriyle ünlüdür.
François Villon (1431 -1463):
*Fransız edebiyatının kurucusu sayılan şairdir.
Rabelais (1490 -1553):
*Fransız yazar ve düşünürüdür.
*Pantagruel ve Gargantua adlı mizahi ve fantastik eserleriyle roman türünün doğmasında öncülük etmiştir.
Ronsard (1524-1585):
*Rönasans devrinin Dante’den sonra en ünlü Fransız asıllı şairidir.
Montaigne (1533 -1592):
*Fransız yazarı ve düşünürüdür.
*Serbest düşüncenin öncülerindendir.
*Deneme türünün babasıdır.
Cervantes (1547 -1616):
*Türünün ilk örneği sayılan Don Kişot romanıyla dünyaca tanınmış İspanyol yazarıdır.
Shakespeare (1564 -1616):
*İngiliz ve dünya tiyatro edebiyatının büyük sanatçısıdır.
*Romeo ve Juliet, Hamlet, Othello, Kral Lear, Machbeth gibi tragedyaları ve Yanlışlıklar Komedisi, Hırçın Kız gibi komedyalarıyla tanınır.
HÜMANİST EDEBİYATIN İLKELERİ:
ü Antik Yunan ve Lâtin edebiyatı örnek alınmıştır.
ü Hümanist sanatkâr, Antik Dönem sanatkâr ve eserlerinin üstün yanlarını alıp kendi sanat ve zevk potasında yeniden yoğurarak eserini oluşturmaya çalışır.
ü Hümanist edebiyat, Eflâtun’dan ziyade Aristo’nun sanat ile ilgili görüşleri ve bu görüşlerin yeniden yorumu üzerine oturur. Yani sanatta asıl olan kural, “taklit ve yansıtma”dır. (Doğanın taklidi…)
ü Hümanistlere göre sanatın ve edebiyatın asıl uğraş alanı insandır.
ü İnsan, sanatın konusu yapılmıştır. Bu insan, evrensel insandır.
ü İnsan, özünde mükemmel bir varlık olabilme potansiyeline sahiptır.
ü Edebiyatın amacı, insanı mükemmelliğe doğru götürmektir.
ü İnsan sevgisinden yola çıkan hümanistler, evrenselliği hedeflemişlerdir.
ü Hümanist edebiyatta önemli olan genel ve evrensel olanın anlatılmasıdır.
ü Yerel ve ulusal değerlerden uzak kalınmıştır.
ü Hümanist edebiyat, halka hitap etmekten uzak, aristokrat bir kimliğe sahiptir.
ü Sanatkârların büyük bir kısmı asilzade ve askerdir.
ü Hümanist edebiyat, her geçen gün biraz daha güçlenen ve belirginleşen bir dil, üslûp ve şekil endişesine sahiptir.
ü Üslup ve biçim özelliklerine önem verilmiştir.
ü Sanatsal yetkinlik ve kusursuzluk en fazla önemsedikleri özelliklerin başında gelir.
TÜRK EDEBİYATINDA HÜMANİZM:
ü Hümanist düşünüş Türkiye'de ancak Cumhuriyet döneminde etkili olmuştur.
ü Nurullah Ataç, Sabahattin Eyüboğlu ve Vedat Günyol'un başını çektiği bazı deneme yazarları çağdaş düşünceyle beslenmiş bir hümanizmi savunmuşlardır.
ü Bu yazarlara göre, hümanizm akımıyla bir ilgisi olmasa da ilk Türk hümanisti olarak Yunus Emre kabul edilir.
2. RÖNESANS:
üRönesans, ”yeniden doğuş”, “yenilenme” anlamlarına gelmektedir. Kökeni Fransızcadır.
üFransız tarihçi Jules Michelet tarafından kullanılmış ve İsviçreli tarihçi Jacob Burckhardt tarafından geliştirilmiştir.
üBu dönemde, unutulan Antik Roma ve Yunan sanatlarının hatırlanması, tekrar değerlenmesi ve eski biçimlerden yeni formlar meydana getirilmesi sağlanmıştır.
üİtalya’da doğan bu akım, zamanla Avrupa’da hâkim olmuştur.
üBu yenilenme ile birlikte Avrupa’da dini otorite derinden sarsılır, yeni bir Avrupalılık kültürü doğar.
üKısa sürede özellikle İtalya’da yenilikler çağı başlar.
ü15. yüzyıla kadar sanat faaliyetleri kilise etkisi altındaydı. Hümanizm düşüncesi ve eski çağlara duyulan özlem duygusu birleşince “sanat, insan için” yapılmaya başlandı.
üRönesans’ı ve neden ortaya çıktığını anlamak için Orta Çağ dönemine bakmak gerekir.
üOrta Çağ Avrupa’sında insanın hiçbir kıymeti yoktur.
üEngizisyon mahkemelerinde yüz binlerce insan haksız yere öldürülmüştür.
üPapazlar çeşitli menfaatler karşılığında günahları affedilmiştir.
üMantık ve insanî esaslar kaybolmuştu.
üOrta Çağ’daki skolastik düşünce ve kilise baskısı, Rönesans’a götüren etkenlerin başında gelir.
üHümanizm akımı, Rönesans’ı en çok etkileyen unsurlardan biridir.
üHümanizm ile birlikte Rönesans’a hazırlık için uygun bir ortam oluşmaya başlamıştır.
üSanatçılar, din adamlarının otorite ve popülerliğini geride bırakmaya başlamıştır.
üCoğrafi keşiflerin başlaması, büyük zenginliklerin ve yeni kaynakların habercisi olmuştur.
üİspanya’daki Endülüs Emevi Devleti ve Avrupalı gezginler aracılığı ile İslam Medeniyeti tanınmış, birçok icat, bilgi Avrupa’ya taşınmıştır.
üKısa zamanda Avrupa’da yayılan matbaa kullanımının yanı sıra, pusula, barut gibi buluşlar insanlığı yepyeni bir maceraya götürmüştür.
ü1453 yılında Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’u fethetmesi ile Orta Çağ kapanmış ve Yeni Çağ başlamıştır. İstanbul’un fethiyle Avrupa’dan başka gidecek yerleri kalmayan bilim adamları ve düşünürler, bilim ve sanatın pek çok destekçisinin bulunduğu İtalya’ya gitmişlerdir.
ü15-16. yüzyıl İtalya’sında, ‘Batı’ ile ‘klasik antikite’ (Eski Roma ve Yunan) arasında sanat, bilim, felsefe ve mimarlıkta bağın tekrar kurulması sağlanır.
üEski Çağ’dan kalan antik eserler incelenmiş ve benzerlerini yapabilmek amacıyla akademiler kurulmuştur.
ü Yunanca, Latince ve İbranice metinler incelenmiştir.
üAntik Yunan filozof ve bilim insanlarının çalışmalarından çeviriler yapılır.
üDeneysel düşünce canlanmış, insan yaşamı (hümanizm) üzerine yoğunlaştır, devamında radikal değişimler yaşanmıştır.
üRönesans Dönemi’nin esas yürütücü gücü tüccarlardır.
üSağladıkları zenginlikleri, sanat ve endüstri yeniliklerine yatırmışlardır.
üRönesans taraftarlı kendilerini ‘Klasik Sanat’ geleneklerinin mirasçıları olarak görmüşlerdir.
üAntik formları ve Klasik Sanatın ruhunu yaşatarak bu ruhun ‘yeniden doğuşunu’ yani Rönesans’ı gerçekleştirmek isterler.
üRönesans hareketi, ilim ve teknolojideki ilerlemenin yanı sıra insan ve tabiat sevgisini de beraberinde getirmiştir.
üRönesans’ın, Fransa’da sanat; Almanya’da dini tablo ve resimler; İngiltere’de edebiyat; İspanya’da resim ve edebiyat alanlarında geliştiği görülür.
RÖNESANS TEMSİLCİLERİ:
İtalya: Machiavel, Tasso, Rafael, Leonardo da Vinci, Mikelanj
Fransa: Ronsard, Montaigne, Rabelais, Pierre Loscot, Jean Bullant, François Clouet
Almanya: Erasmus, Röklen, Luther, Albrecht Dürer
İngiltere: Shakespeare
İspanya: Cervantes, Velasquez
Hollanda: Rembrandt
Polonya: Kopernik
Medici Ailesi: 14 ve 17. yüzyıllar arasında Floransa'da yaşamış güçlü ve etkin bir ailedir. Aile üç papa, çok sayıda Floransa hükümdarı ve daha sonra Fransa kraliyet mensupları yetiştirmiştir. Ayrıca İtalyan Rönesans’ını etkilemiştir.
RÖNESANS’IN SONUÇLARI:
ü Avrupa’nın, kilise baskısından kurtulup modernleşme çağına geçmesinde rol oynamıştır.
ü Avrupa’nın her yönden gelişmesine ve güçlenmesine öncülük etmiştir. Özellikle eğitimde önemli gelişmeler yaşanmıştır.
ü Skolastik görüş (kilisenin dar ve değiştirilemez diye düşünülen görüşü) yıkılmıştır.
ü Pozitif (bilimsel) düşünce hâkim olmuştur.
ü Kiliseye olan güven azalmıştır.
ü Reform hareketlerini hazırlamıştır.
ü Bilim ve teknikteki gelişmeler hızlanmıştır.
ü Ekonomi alanında yeni uygulamalar ortaya çıkmıştır.
ü Avrupa’da sanattan zevk alan aydın sınıf ve halk sınıfı oluşmuştur.
ü Aydınlanma Çağı'na zemin olmuştur.
ü Bu döneme kadar bilim, sanat ve medeniyet alanlarında İslam ülkeleri öncülük yaparken, Rönesans hareketleriyle Avrupa Ülkeleri öne geçmiştir.
RÖNESANS EDEBİYATI:
ü Sanat ve edebiyatta başlayan uyanış ve yenileşme girişimleri sonucunda ortaya konan tüm ürünler Rönesans edebiyatını oluşturmuştur.
ü Edebi ürünler iki koldan gelişmiştir: Düzeltilmiş eski metinlerin ve yorumların yayımlanması; yeni edebiyat ürünlerinin ortaya konması.
ü Rönesans edebiyatında, insana olan inanç, onun varlığını ve özgürlüğünü savunma, kalıplaşmış düşünce ve kavramların kabuğunu kırma ön plana çıkmıştır.
ü Halk dilini yazı dili haline getirme hedeflenir.
İtalya’da ilk örnekler Dante’nindir.
Dante, Rönesans düşüncesinin tohumlarını atar.
Petrarca’nın halk diliyle yazdığı şiirler bugüne kadar uzanmıştır.
Boccaccio da Rönesans’ın en önemli sanatçılarındandır. (Decameron)
Ludovico Ariosto’nun Yunan ve Latin geleneklerine bağlı kalarak oluşturduğu Çılgın Orlando; Tasso’nun yazdığı Kurtarılmış Kudüs adlı yapıtları Rönesans döneminde İtalya’da yazılan, bugün de değerini koruyan yapıtlardandır.
Rönesans döneminin en önemli yapıtlarından biri İspanyol yazar Cervantes’in Don Kişot’udur. (çağdaş romanın öncüsü)
ü Fransa da 15. yüzyılda yetişen François Villon, Rönesans şiirinin ilk temsilcileri arasında yer alır. (Küçük Vasiyetname, Büyük Vasiyetname)
ü Yunan ve Latin edebiyatlarında gördüğü şiir türlerini ve biçimlerini Fransız edebiyatına sokan Ronsard; Gargantua ve Pantagruel adlı romanlarıyla Rabelais; Denemeler’iyle özgür düşüncenin öncüsü olan Montaigne de Rönesans döneminin edebiyat öncülerindendir.
ü İngiliz edebiyatında, Utopia adlı yapıtıyla Thomas More, Rönesansçılar arasında önemli bir yer sahibidir.
ü Denemeler adlı yapıtıyla Francis Bacon; Peri Kraliçe adlı şiirleriyle çağında özgün bir yer kazanan Edmund Spenser; Kaybolmuş Cennet’le John Milton (1608-1674); güldürü türünde büyük bir başarı gösteren Ben Jonson; hem trajedi hem de komedi türünde oyunlar yazan Shakespeare de (Romeo ve Juliet, Hamlet, Macbeth, Othello, Kral Lear; Venedik Taciri, Yanlışlıklar Komedyası, Windsorlu Şen Kadınlardı) İngiliz Rönesansçılarındandır.
(alıntı.)