Arama

GARİP AKIMI (I. YENİ)

05/07/2026 23:40 | Son Güncelleme : 20/11/2026 16:24 | Okunma Sayısı : 96 | alikaramanhoca.com.tr


GARİP AKIMI (I. YENİ)

GARİP AKIMI (I. YENİ)

• Cumhuriyet Dönemi şiir hareketi.

• Birinci Yeni Hareketi olarak da bilinir.

• Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat Horozcu ve Melih Cevdet Anday 1941 yılında Garip adıyla ortak bir kitap yayımlar.

• Kitapta, Orhan Veli'nin kaleme aldığı ön sözdeki düşünceler Cumhuriyet sonrası Türk şiiri için birçok açıdan dönüm noktası olur.

ORHAN VELİ KANIK’IN POETİKASI VE TÜRK ŞİİRİNDEKİ RADİKAL DÖNÜŞÜMÜ

 Garip (I. Yeni) Hareketinin Temelleri ve Poetikası

Orhan Veli Kanık’ın poetikası; Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday ile birlikte başlattığı "Garip" (I. Yeni) hareketi üzerine kuruludur. Şiiri kalıplardan kurtararak sıradan insanın dilini, günlük yaşamı, ironiyi ve serbest nazmı merkeze alır. Şair; aruz ölçüsünü, heceyi ve süslü sanatları reddederek şiiri adeta sokağa taşımıştır.

Orhan Veli’nin şiir anlayışının temel dinamikleri şunlardır:

 

  • Sıradan İnsan ve Günlük Yaşam: Şiirin konusu artık mitolojik kahramanlar veya aristokratlar değil; Süleyman Efendi gibi sıradan insanlar, işçiler, memurlar ve hatta sokaktaki hayvanlardır.
  • Bilinçli Sadelik: Mecaz, kafiye, redif ve ölçü gibi kalıplar şiirin doğallığını bozduğu gerekçesiyle reddedilmiştir. Dil, günlük konuşma dilinin yalınlığına indirgenmiştir.
  • Mizah ve İroni: Yaşamın trajikomik yönlerini halkın anlayabileceği, alaycı ve ince bir mizahla yansıtır.
  • Serbest Nazım: Ölçü ve uyağa karşı çıkarak, şiirin biçimsel kurallardan ziyade öz ve anlamla şekillenmesi gerektiğini savunur.

Özellikleri

·         Şiirdeki biçimsel özelliklere (ölçü, uyak) karşı çıkılmıştır.

·         Şiirler, şairanelikten uzak bir günlük konuşma dili ile yazılmıştır.

·         Söz sanatları ve imge gereksiz görülür.

·         Sıradan insanların sıradan hayatları şiire konu olur.

·         Gülmece ve ince yergi öne çıkar.

·         Yaşama sevinci, doğa, çocukluğa dönüş, ölüm, insan sevgisi, İstanbul ve aşk en çok işlenen temalardır.

·         Siyaset dışı kalınmıştır.

·         Orhan Veli, yazdığı ön sözde sürrealistlerden etkilendiklerini ve onları takdir ettiklerini söylese de hiçbir edebi akıma bağlı olmadıklarının altını çizmiştir.

Ön Söz'den Öne Çıkanlar

·         Şiir, bir söz söyleme sanatıdır; vezin ve kafiyeye ihtiyacı yoktur.

·         Teşbih, istiare, mübalağa gibi edebî sanatlara ihtiyaç yoktur. Edebî sanatlar, eşyayı olduğundan başka türlü göstermek gayretinden doğmuştur.

·         Şiirde musikiye ve resme yer verme, onlardan faydalanma yanlıştır.

·         Şiir, bütün kural ve sınırlamalardan kurtarılmalıdır. Şair; hiçbir süs ve zeka hokkabazlığına başvurmadan açık, yalın ve basit bir biçimde bilinçaltını boşaltabilmelidir.

·         Eskiye ait olan her şeye özelikle de şairaneliğine karşı çıkılmalıdır.

·         Şiir bugüne kadar sadece belli bir zümrenin zevkine hitap etmiştir. Yeni şiir, yaşamak için sürekli mücadele etmek zorunda olan insanların hakkıdır ve onların zevkine hitap etmelidir.

Örnekli Açıklamalar

• Garip hareketi, şiirde eskiye ait her şeye karşıdır.

• Orhan Veli'nin aşağıdaki "Eskiler Alıyorum" şiiri bu açıdan okunabilir. Şiirdeki son mısra Ahmet Haşim'in “Bir Günün Sonunda Arzu” şiirindeki "Göllerde bu dem bir kamış olsam” mısrasına da bir göndermedir:

Eskiler alıyorum

Alıp yıldız yapıyorum

Musikî ruhun gıdasıdır

Musikîye bayılıyorum

Şiir yazıyorum

Şiir yazıp eskiler alıyorum

Eskiler verip musikîler alıyorum

Bir de rakı şişesinde balık olsam

 

Kendileri Hakkında Söyledikleri

Melih Cevdet şiir yazma işini başta nasıl şakaya aldıklarını ve eğlendiklerini şu sözlerle dile getirmektedir:

“Biz üç arkadaş şiir yazarken nasıl şaka ediyorduk, bilemezsiniz… Dünyayı şakaya alıyorduk. Gerçekten devrimci bir şiir olduğunu sonradan anladım. Çünkü bu şiir alaydan çıkmıştı. Alay etmezseniz hiçbir şey çıkaramazsınız. Biz düpedüz alay ettik.”

 

Kamuoyunda daha çok olumsuz eleştirilerle karşılanan bu ilk dönem şiirleri için Orhan Veli ise şu açıklamayı yapar:

“Yirmi yaşımızı dolduralı bir iki seneden fazla olmamıştı; beylik kalıplar, beylik oyunlar, beylik dünyalar içinde bunalmış kalmış olan şiire yeni imkanlar arayalım dedik. Şiire yeni dünyalar, yeni insanlar sokarak, yeni söyleyişler bularak şiirin sınırlarını biraz daha genişletmek istedik. İlk işimiz, bilinen sanatları bir tarafa bırakıp şiiri bu sanatlar dışında şiir yapan özellikleri aramak oldu."

 

Orhan Veli Kanık (1914 - 1950)

·         Türk şiirinde geleneksel kalıpları yıkarak sokaktaki insanın dilini edebiyata taşıyan ve Garip (I. Yeni) akımının kurucusu olan öncü bir şairdir. Kısa ömrüne rağmen hece ve aruz ölçüsünü, süslü anlatımları ve edebi sanatları reddederek Türk şiirinde büyük bir devrim gerçekleştirmiştir.

·         Şair, yazar ve çevirmen.

·         13 Nisan 1914'te İstanbul'da doğdu.

·         Cumhurbaşkanlığı Armoni Mızıkası şeflerinden Veli Kanık'ın oğludur. İstanbul'da başladığı öğrenimini babasının atandığı Ankara'da sürdürdü.

·         1932'de mezun olduğu Ankara Gazi Lisesinde Oktay Rifat ve Melih Cevdet'le tanıştı.

·         İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümündeki öğrenimini yarıda bıraktı (1935).

·         PTT Genel Müdürülüğü ile Milli Eğitim Bakanlığı Tercüme Bürosunda çalıştı.

·         14 Kasım 1950'de henüz 36 yaşında iken öldü.

Edebî Anlayışı

·         Garip Akımı'nın (1.Yeni Hareketi) öncü şairidir.

·         Şiirlerinin yanı sıra hikâye, deneme, makale ve çeviri alanında da eser vermiştir.

·         Garip öncesindeki şiirleri ölçülü ve kafiyelidir. Garip Akımı'nı müjdeleyen şiirleri 1937'den itibaren Varlık dergisinde yayımlanır.

·         Oktay Rifat Horozcu ve Melih Cevdet Anday ile 1941 yılında Garip adıyla ortak bir kitap yayımlar. Kitabın ön sözündeki düşünceler Cumhuriyet sonrası Türk şiiri için birçok açıdan dönüm noktası olur.

·         Garip Akımı, "geleneksel şiiri" hem biçim hem içerik olarak reddeden bir anlayıştır. Bu anlayışta şiirde ölçü, uyak, imge, söz sanatları gereksiz görülmüş; sıradan insanların hayatı günlük konuşma dili ile ifade edilmiştir.

·         Çocukluğa özlem, doğa, aşk, deniz, İstanbul sevgisi, kaldırımlar, balıklar onun şiirlerinde ele aldığı konulardır.

·         Şiirlerinde derin bir ironi, espri ve nükteye yer vermilmiştir.

·         Bir dönem “Mehmet Ali Sel” takma adını kullanmıştır.

·         Geleneğe karşı sert tutumunu zamanla yumuşatır. Ölümüne kadar yazdığı kimi şiirler Garip anlayışına uygunken kimi de bu anlayıştan uzaktır.

·         1948’de La Fontaine'den 51 fabl tercüme etti.

·         1949’da Nasreddin Hoca'nın 72 fıkrasını şiir biçimine getirdi.

·         1 Nisan 1949’da yayımlamaya başladığı "Yaprak” dergisi 15 Haziran 1950’ye kadar 28 sayı çıkmıştır.

Şiir Kitapları

• Orhan Veli, arkadaşlarıyla ortak yayımladıkları Garip'ten sonra dört kitap daha yayımlar:

·         Vazgeçemediğim (1945): On bir şiirden oluşan bu kitap ile yer yer uyak kullanmaya başlar. Özellikle İstanbul Türküsü isimli şiir bir dönüm noktası olur. Şiir, tamamen duygu yüklü ve şairane özellikler taşır.

·         Destan Gibi (1946): "Yol Türküleri" adını taşıyan tek ve uzun bir şiirden oluşan kitabı. Halk şiirinin çağdaş bir yorumu denebilecek bu uzun şiir Garip'in ön sözündeki anlayıştan uzaktır.

·         Yenisi (1947): On altı şiirden oluşan kitaptaki Cımbızlı Şiir, Kumrulu Şiir, Pırpırlı Şiir ya da Zilli Şiir gibi Garip çizgisindeki şiirler de bile yer yer geleneksel şiir anlayışına yaklaştığını görülür.

·         Karşı (1949): Hayatta iken yayımlanan son şiir kitabıdır. "Hürriyete Doğru", "Bedava" ve "İstanbul'u Dinliyorum" gibi çok bilinen ve sevilen şiirler bu kitapta yer almaktadır.

Oktay Rifat Horozcu (1914 - 1988)

·         Şair, oyun ve roman yazarı.

·         1914 yılında Trabzon’da doğdu.

·         Devlet adamı, şair, dil bilimci olan babası Sâmih Rifat, o sıralar Trabzon valisidir.

·         1932'de Ankara Gazi Lisesinden mezun oldu.

·         Orhan Veli ve Melih Cevdet ile dostlukları bu okulda başlar.

·         Üç arkadaş ilk eserlerini okulda çıkan "Sesimiz" adlı bir dergide yayımlar.

·         1936'da Ankara Hukuk Fakültesinden mezun oldu.

·         1937'de Paris’te Siyasal Bilgiler Fakültesine devam etti. İkinci Dünya Savaşı başlayınca yurda döndü.

·         Ankara’da Basın Yayın Genel Müdürlüğünde çalıştı.

·         İstanbul ve Ankara’da avukatlık yaptı.

·         1961 yılında başladığı DDY avukatlığından 1973'te emekli oldu.

·         18 Nisan 1988’de İstanbul’da öldü.

Aldığı Ödüller

·         Karga ile Tilki — 1955 Yeditepe Şiir Armağanı

·         Bir Cigara içimi — 1980 Sedat Simavi Vakfı Ödülü

·         Dilsiz ve Çıplak — 1984 Behçet Necatigil Şiir Ödülü

·         Danaburnu — 1981 Mandaralı Roman Ödülü

Edebî Anlayışı

·         Garip Akımı'nın (1.Yeni Hareketi) üç kurucu isminden biridir.

·         Şiirlerinin yanı sıra roman, oyun ve çeviri alanında juga eser verdi.

·         İlk şiirleri Varlık dergisinde yayımlandı.

·         Orhan Veli Kanık ve Melih Cevdet Anday ile 1941 yılında "Garip" adıyla ortak bir kitap yayımladı. Kitabın ön sözündeki düşünceler Cumhuriyet sonrası Türk şiiri için birçok açıdan dönüm noktası oldu.

·         Garip Akımı, "geleneksel şiiri" hem biçim hem içerik olarak reddeden bir anlayıştır. Bu anlayışta şiirde ölçü, uyak, imge, söz sanatları gereksiz görülmüş; sıradan insanların hayatı günlük konuşma dili ile ifade edilmiştir.

·         Bu dönem şiirlerinde aşk, yaşama sevinci, ölüm, İkinci Dünya Savaşı ve çocukluk hatıraları öne çıkar.

·         Şiiri "çetin bir deneme, kesintisiz bir araştırma" olarak gören şair, ilerleyen zamanda farklı şiir anlayışlarını deneyerek Garip çizgisinden uzaklaşır.

Garip Sonrası...

·         Garip sonrasında belli bir şiir anlayışına bağlanıp kalmadı.

·         "Güzelleme" (1945), adlı kitabındaki şiirlerinde halk şiirinin biçim ve söyleyiş özelliklerinden yararlandı.

·         1947'den sonra birçok şiirini "toplumcu şiir" anlayışla yazdı. "Karga ile Tilki" kitabındaki şiirler bu anlayışla yazılmış ilk kitaptır.

·         1955 yılında yayımladığı "Perçemli Sokak" ile "İkinci Yeni" şiir anlayışına yöneldi. Bu tarihe kadar sade, açık, yalın bir dil kullanan şair, bu kitapta söz dizimine aykırı bir dille kapalı bir anlatımı tercih eder.

Eserleri

·         Şiir Kitapları: Garip (Orhan Veli ve Melih Cevdet ile), Güzelleme, Yaşayıp Ölmek, Aşk ve Avarelik Üstüne Şiirler, Aşağı Yukarı, Karga ile Tilki, Perçemli Sokak, Elleri Var Özgürlüğün, Şiirler, Yeni Yeni Şiirler, Çobanıl Şiirler, Bir Cigara İçimi, Elifli, Denize Doğru Konuşma, Dilsiz ve Çıplak, Koca Bir Yaz

·         Oyun: Birtakım İnsanlar, Kadınlar Arasında, Oyun içinde Oyun, Atlar ve Filler, Çil Horoz, Zabit Fatma'nın Kuzusu, Yağmur Sıkıntısı, Dirlik Düzenlik

Melih Cevdet Anday (1915 - 2002)

·         Şair; oyun, roman ve deneme yazarı.

·         Babasının yedek subaylığı sırasında Çanakkale'nin bir köyünde doğdu.

·         1936'da Ankara Gazi Lisesinden mezun oldu.

·         Önce Ankara Hukuk Fakültesi, daha sonra DTCF'ye girdi ancak öğrenimine devam etmedi.

·         Şiire lise yıllarında başladı.

·         İlk şiiri "Ukde" 1936'da Varlık dergisinde yayımlandı.

·         1941'ed Orhan Veli ve Oktay Rifat ile "Garip" adıyla ortak bir şiir kitabı çıkardı.

·         1942- 51 arasında, Milli Eğitim Bakanlığı Yayın Müdürlüğünde yayın danışmanı, Ankara Kitaplığında da memur olarak çalıştı.

·         1951'de İstanbul'a döndü. Çeşitli gazetelerde Yaşar Tellidere takma adıyla fıkra ve denemeler yazdı.

·         İstanbul Belediye Konservatuvarı Tiyatro bölümünde öğretmenlik yaptı. 1977'de buradan emekli oldu.

·         28 Kasım 2002'de İstanbul'da öldü.

Şiir Anlayışı

·         Garip Akımı'nın üç öncü şairinden biridir.

·         Birçok türde eser verse de daha çok şiirleri ile tanındı.

·         1941'de Orhan Veli ve Oktay Rifat ile "Garip" adıyla çıkardıkları kitabın ön sözündeki düşünceler Cumhuriyet sonrası Türk şiiri için birçok açıdan dönüm noktası olacaktır.

·         Garip Akımı, "geleneksel şiiri" hem biçim hem içerik olarak reddeden bir anlayıştır. Bu anlayışta şiirde ölçü, uyak, imge, söz sanatları gereksiz görülmüş; sıradan insanların hayatı günlük konuşma dili ile ifade edilmiştir.

Garip Sonrası...

·         Melih Cevdet, "Garip Akımı" içinde yer alsa da "geleneksel şiiri" tüm kurallarıyla reddetmemiştir.

·         Garip’ten kopuşun ilk izleri "Tohum" adlı şiirinde görülür.

·         Özellikle ikinci kitabı "Rahatı Kaçan Ağaç'tan (1946) başlayarak ses ögesini önemser.

·         Toplumsal konu ve sorunları işlediği şiirlerden oluşan "Telgrafhane" (1952) ile "toplumcu şiire" yaklaşır.

·         Şiirindeki asıl ve kalıcı değişim "Kolları Bağlı Odysseus" (1962) kitabıyla olacaktır. Bu kitabıyla imgelerle yüklü, çağrışımlara açık, kapalı bir şiire yönelir.

·         Onun şiiri duygudan çok aklın egemenliğindedir.

·         Şiirlerinde beslendiği kaynakların en önemlisi mitolojidir.

Tiyatro Anlayışı

·         Oyunları bireyin iç dünyasına yöneliktir.

·         Oyunlarındaki dramatik durumlar kişilerin iç dünyalarının dışavurumunu sağlar.

·         Yazar, içinde bulunduğu çağı ve insanları anlama çabasındadır.

·         Toplumsal sorunların bireye yansımasını da ele almıştır.

·         Oyunlarında aksiyon diyaloglarla sağlanır.

Eserleri

·         Şiir: Garip (Ortak), Rahatı Kaçan Ağaç, Telgrafhane, Yan Yana, Kolları Bağlı Odysseus, Göçebe Denizin Üstünde, Teknenin Ölümü, Sözcükler (Toplu Şiirler), Ölümsüzlük Ardında Gılgamış, Tanıdık Dünya, Güneşte, Yağmurun Altında

·         Oyunları: İçerdekiler, Mikado'nun Çöpleri, Yarın Başka Koruda, Dikkat Köpek Var, Ölüler Konuşmak İsterler, Müfettişler, Ölümsüzler, Yılanlar, Babalar ve Oğullar (uyarlama)

·         Deneme: Doğu- Batı, Konuşarak

·         Roman: Aylaklar, Gizli Emir, İsa'nın Güncesi, Raziye, Yağmurlu Sokak, Meryem Gibi, Birbirimizi Anlamalıyız

·         Anı: Akan Zaman Duran Zaman

·         Günlük: Bir Defterden

·         Gezi: Anadolu'da ve Sosyalist Ülkelerde

Orhan Veli'nin vefatının ardından dostları Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday dokunaklı şiirler kaleme almışlardır. Bu şiirler, Garip akımının sade ve içten tarzını yansıtmaktadır.

Oktay Rifat - Ağıt
Önce üstün başın eskidi
Etlerin, gözün, kaşın eskidi
Ne varsa taze bildiğin
Eskidi oğlu eskidi.

Elden ayaktan oldun kardeşim
Kalem parmaktan tırnaktan
Bir canın vardı cıvıl cıvıl
Candan oldun kardeşim

Satırlara kaldın kitaplar içinde
Hani saç kirpik deri
Öf ne kötü dünyamış
Bir Orhan Veli varmış

Gel gel kardeşim Orhan
Benim ellerimi al
Benim gözlerimi kullan.

Melih Cevdet Anday - Yalan
Yalan değil değiştiğim, yalan değil.
Şimdi her şarkı beni ağlatır.
Deli eden insanı zaman değil.
Zamanı unutmamak kahırdır.

Zamandı avuçlarımdan uçup giden.
Hayallerimin olmadığı yerde.
Zamandı düşünceme hükmeden
İlk sevdiğim şimdi kimbilir nerde?

Önce hatıralarımı götürdü ölüm.
Zaman aynasında ölümü gördüm.

 (alıntılar yapılmıştır.)

Beğendim
Bayıldım
Komik Bu!
Beğenmedim!
Üzgünüm
Sinirlendim
Bu içeriğe zaten oy verdiniz.

Bunlar da ilginizi çekebilir

Yorumlar