GÖSTERMEYE BAĞLI EDEBİ METİNLER
🎭 GÖSTERMEYE BAĞLI EDEBİ METİNLER
🗂️ GENEL SINIFLANDIRMA
Göstermeye Bağlı Edebi Metinler (Tiyatro)
│
├── 1. GELENEKSEL TÜRK TİYATROSU
│ ├── Karagöz
│ ├── Orta Oyunu
│ ├── Meddah
│ └── Köy Seyirlik Oyunu
│
└── 2. MODERN TİYATRO TÜRLERİ
├── Trajedi
├── Komedi
├── Dram
├── Epik Tiyatro
└── Absürt Tiyatro
🏛️ 1. GELENEKSEL TÜRK TİYATROSU
👤 a) KARAGÖZ
Karagöz bir gölge oyunudur. Bu oyun tasvir denilen birtakım şekillerin (insan, hayvan, bitki, eşya vb.) arkadan ışıklandırılmış beyaz bir perde üzerine yansıtılması temeline dayalıdır. Gölge oyununun önce Çin daha sonra da Hindistan’da çıktığı söylentileri vardır.
İslam dünyasında 11. yüzyılda sözü edilmeye başlanan bu oyuna hayal-i zıll (gölge hayali) denmiştir. Karagöz oyunu, özellikle 17. yüzyıldan sonra oldukça yaygınlaşmıştır. 19. yüzyılda Karagöz, kısaca, hayal oyunu diye anılmış, bu oyunu oynatan sanatçılara da hayalî, hayalbaz (hayalci, Karagözcü) denmiştir.
-
Mukaddime (Giriş): Oyunun ilk bölümüdür. Perdede görüntü verilmeden önce müzik başlar. Sonra konuyla ilgili veya ilgisiz bir görüntü verilir. Buna göstermelik denir. Hacivat “Off… hay, Haak!” diyerek perde gazeline başlar.
-
Muhavere (Söyleşme): Karagöz ile Hacivat arasında geçer. Hacivat’ın “Vay Karagöz’üm benim iki gözüm merhaba.” sözü ile başlar. Muhavere iki bölüme ayrılır. Bunlar fasılla ilişkisi olan ve fasılla ilişkisi olmayan bölümlerdir. Muhaverede yalnız, Hacivat ve Karagöz bir oyun oynar. Bu oyun önce olmayacak bir olayın gerçekleşmiş gibi anlatılmasıyla başlar, sonra bunun düş olduğu anlaşılır.
-
Fasıl (Oyun): Oyunun kendisidir. Hacivat ve Karagöz’den başka oyun kişileri fasılda görünürler. Karagöz oyunları genellikle adlarını bu bölümün içeriğinden alır.
-
Bitiş: Bu bölüm çok kısadır. Karagöz, oyunun bittiğini haber verir, kusurları için özür diler, gelecek oyunu duyurur. Karagöz’le Hacivat arasında kısa bir söyleşme geçer. Bu söyleşmede oyundan çıkarılacak sonuç da belirtilir.
👥 Karagöz Oyununun Kişileri:
Karagöz oyunlarında Hacivat hep okumuş, kendisini bilgili, kültürlü zanneden yarı aydın tipini canlandırır. Karagöz; saf, iyi niyetli, temiz kalpli, okuma yazma bilmeyen fakat zeki bir halk adamıdır. Karagöz, Hacivat’ın söylediği sözleri anlamaz ve hep ters cevaplar verir. Bu da oyuna komiklik katar. Hacivat’ın sözlerine saf saf cevaplar vererek, yaptığı kelime oyunlarıyla dinleyenleri güldürmeye çalışır. Karagöz oyununun diğer kişileri şunlardır:
-
Çelebi: Genç züppe mirasyedi
-
Kürt: Hamal, bekçi
-
Bebe Ruhi: Cüce ve aptal
-
Arnavut: Bahçıvan, korucu, bozacı
-
Tuzsuz Deli Bekir: Sarhoş
-
Acem: Zengin tüccar
-
Efe: Zorba
-
Ak Arap: Dilenci
-
Matiz: Sarhoş
-
Zenci Arap: Lala, köle
-
Zenne: Kadın
-
Yahudi: Bezirgân
-
Kastamonulu: Oduncu
-
Ermeni: Kuyumcu
-
Bolulu: Aşçı
-
Frenk ve Rum: Doktor, terzi, tüccar, meyhaneci
-
Kayserili: Pastırmacı
-
Laz: Kayıkçı, kalaycı
-
Rumelili: Pehlivan, arabacı
-
Tiryaki: Laf ebesi
👤 b) ORTA OYUNU
Etrafı seyircilerle çevrili bir alan içinde oynanan, yazılı metne dayanmayan, içinde müzik, dans ve şarkı da bulunan doğaçlama bir oyundur. Kol oyunu, meydan oyunu, taklit oyunu, zuhurî gibi adlarla da anılmıştır.
Oyunun oynandığı yuvarlak veya oval alana palanga denir. Oyunun dekoru; yenidünya denilen bezsiz paravandan ve dükkân denilen iki katlı bir kafesten oluşur. Yenidünya ev olarak, dükkân da iş yeri olarak kullanılır. Dükkânda bir tezgâh birkaç hasır iskemle bulunur.
Oyunda çeşitli mesleklerden, yörelerden, uluslardan insanların meslekî ve yöresel özellikleri, ağızları taklit edilir. Bunlar arasında Arap, Acem, Kastamonulu, Kayserili, Kürt, Frenk, Laz, Yahudi, Ermeni vb. sayılabilir. Orta oyununda kadın rolünü oynayan kadın kılığına girmiş erkeğe Zenne denir. Kavuklu Hamdi ve Pişekâr Küçük İsmail Efendi, orta oyununun önemli ustaları sayılır.
📦 Bölümleri:
-
Mukaddime (Giriş): Zurnacı, Pişekâr havası çalar. Pişekâr çıkar ve izleyiciyi selamladıktan sonra zurnacıyla konuşur. Bu konuşmada, oynanacak oyunun adı bildirilir. Daha sonra zurnacı Kavuklu havası çalar. Kavuklu ile Kavuklu arkası oyun alanına girer. Kavuklu ile Kavuklu arkası arasında kısa bir konuşma geçer. Sonra bu kişiler birden Pişekâr’ı görüp korkarlar ve korkudan birbirlerinin üstüne düşerler. Bazı oyunlarda zenne takımı ile Çelebi’nin daha önce çıkıp Pişekâr’la konuştukları bir sahne de vardır.
-
Muhavere (Söyleşme): Kavuklu ile Pişekâr’ın birbiriyle tanıdık çıktıkları tanışma konuşmasıyla başlar. Kavuklu ile Pişekâr’ın birbirinin sözlerini yanlış anlamaları bir gülmece oluşturur ki buna arzbâr denir. Arzbârdan sonra tekerleme başlar; tekerlemede Kavuklu, başından geçen olağan dışı bir olayı Pişekâr’a anlatır. Pişekâr da bunu gerçekmiş gibi dinler, sonunda bunun düş olduğu anlaşılır.
-
Fasıl (Oyun): Oyunun asıl bölümü, belli bir olayın canlandırıldığı fasıl bölümüdür. Orta oyunu fasılları genellikle iki paralel olay dizisinde gelişir. Dükkân dekorunda gelişen olaylarda genellikle Kavuklu bir iş arar. Pişekâr’ın ona iş bulmasıyla olaylar gelişir. Dükkâna gelip giden çeşitli müşterilerle ilgili oyunlar da vardır. İkinci olaylar dizisi yenidünya denilen ev dekorunda geçer. Zenne takımının, Pişekâr aracılığıyla ev araması ve bir eve yerleşmesi biçiminde olaylar gelişir.
-
Bitiş: Oyunun son bölümüdür. Pişekâr, izleyicilerden özür dileyerek gelecek oyunun adını ve yerini bildirir. Oyun kapatılır.
👤 c) MEDDAH
Güzel öyküler anlatarak halkı eğlendiren sanatçılara meddah denir. Meddahlık için tek kişilik tiyatro de denilmektedir. Meddah, tiyatronun bütün kişilerini kendinde birleştiren bir aktördür. Türk halk zekâsının ve halkın, olayları karikatürize etme gücünün ürünlerinden biri olan meddahlık, yüzyıllar boyu yaşamış, Türk halkı arasında çok ilgi görmüştür.
Yüksekçe bir yerde oturarak bir öyküyü başından sonuna kadar canlandırdığı kişileri ağız özelliklerine göre konuşturarak anlatır. Perdesi, sahnesi, elbiseleri, dekoru, kişileri bulunmayan bu tiyatronun her şeyi meddah denilen o tek kişinin zekâsına, bilgisine, söz söylemedeki başarısına bağlıdır.
Meddahların çoğu, klasikleşmiş beyitlerle anlatıma başlar. Öykü anlatmaya başlamadan önce: ”Haak dostum Haak!” der ve çoğunlukla bir beyit okur ve öyküye girer. Meddahlar kişileri, doğadaki canlı cansız tüm varlıkları ve doğa seslerini taklit eder. Üç aracı vardır: boynuna doladığı mendil, elindeki sopa ve taburesi.
-
Mendille terini siler, başlık yapar, mendilin arkasından konuşur.
-
Sopayı da oyunu başlatmak, seyirciyi suskunluğa çağırmak, kapı vurmak için ya da saz, süpürge, at, tüfek yerine kullanır.
-
Tabureyi üzerine çıkarak seyircilerden yüksek yerde olabilmek ve üzerine oturmak amacıyla kullanır.
Bitişte özür diler, oyundan çıkan kıssayı (dersi) bildirir. Daha sonra anlatacağı öykünün adı ve öyküyü nerede ne zaman anlatacağını bildirir.
👤 d) KÖY SEYİRLİK OYUNU
Kırsal yörelerde, köylerde görülen, daha çok yöresel yaşamdan konularını alan seyirlik oyunlarının oluşturduğu bir tiyatro geleneğidir. Kökleri geçmişe dayanır. Bolluk, sevgi, kıskançlık, savaş, yoksulluk gibi konular işlenir. Sözlü gelenek içinde yer alır. Oyunların içeriği ve yapısı, yörelere göre farklılık gösterebilir. Oyuncular genellikle profesyonel değildir. Kılık değiştirme, kişileştirme, maske ve müzik oyun içinde yer alabilir. Bu tip oyunlarda kalıplaşmış sözlerin yanı sıra doğaçlamalar da bulunur.
📊 GELENEKSEL TÜRLERİN KARŞILAŞTIRMASI
-
Orta oyununun kişileri ve fasılları Karagöz oyunuyla büyük oranda benzerlik gösterir. Orta oyununda oyunun en önemli iki kişisi Kavuklu ve Pişekâr’dır. Kavuklu, Karagöz oyunundaki Karagöz’ün karşılığı, Pişekâr da Hacivat’ın karşılığıdır.
-
Orta oyununda gülmece öğesi, Karagöz oyunundaki gibi yanlış anlamalara, nüktelere ve güldürücü hareketlere dayanır.
-
Her üç oyunda da (Karagöz, Orta Oyunu, Meddah) çeşitli mesleklerden, yörelerden, uluslardan insanların meslekî ve yöresel özellikleri, ağız taklitleri edilir.
-
Meddah tek kişilik oyundur. Karagöz ile orta oyununun kişi sayısı fazladır. Karagöz’deki kişiler perdede gölge şeklinde karşımıza çıkar, orta oyununda gerçek kişiler vardır.
-
Uzun kış gecelerinde eğlenmek, vakit geçirmek amacıyla ortaya çıkmışlardır. Büyük bir alanda oynanırlar.
-
Meddah, orta oyunu ve karagözde amaç güldürmektir. Köy seyirlik oyunlarında ise güldürünün dışında diğer tüm konular da işlenmiştir (kıtlık, savaş vb.).
🏛️ 2. MODERN TİYATRO TÜRLERİ
Bugünkü tiyatronun temeli antik Yunan tiyatrosudur. Bağ bozumu tanrısı Dionysos adına yapılan törenlerde ortaya çıkmıştır. İlk türler trajedi ve komedidir.
🔹 a) TRAJEDİ (TRAGEDYA)
Yaşamın acıklı yönlerini, kendine özgü konularla sahnede yansıtmak; ahlak, erdem örneği göstermek amacıyla yazılmış manzum tiyatro eserlerine trajedi denir. Antik Yunan’da Dionysos adına yapılmış törenlerde, koradaki insanlar keçi derilerine sarınarak şarkı söyledikleri için bu türe keçi şarkısı anlamına gelen tragedia denilmiştir. Trajedi: izleyicide korku, heyecan, acındırma duyguları uyandırarak ders vermeyi amaçlar. Trajedilerde işlenen trajik olay, iki yüksek değer arasındaki çelişkiyi yaşayan insanın durumundan doğar.
📌 Klasik trajedinin özellikleri:
-
Trajedilerden erdem ve ahlaka her şeyin üstünde yer verilir.
-
Trajedi, konularını tarih ve mitolojiden alır. (17. yüzyıla kadar)
-
Trajedilerde; çirkin sayılan vurma, yaralanma, öldürme gibi olaylar, sahnede, seyircilerin gözleri önünde sergilenmez, bu olaylar sahne gerisinden duyurulur.
-
Trajediler, manzum (şiir biçiminde) olarak yazılır.
-
Beş perdeden oluşur.
-
Kahramanlar olağanüstü varlıklar veya soylulardır. Tanrılar, tanrıçalar, yarı tanrılar; krallar, kraliçeler…
-
Trajedilerde üç birlik kuralı vardır. Bir eserin zaman, mekân (yer), olay birliği içinde verilmesine üç birlik kuralı denir.
-
Zaman birliği: Eserin konusunu oluşturan olay, 24 saat içinde geçer. Eserin konusu, olayın sonuca en yakın yerinden seçilir.
-
Yer birliği: Olayın baştan sona kadar aynı yerde geçmesidir.
-
Olay birliği: Piyesin tek bir ana olay çevresinde gelişmesidir.
-
-
Önemli yazarları: Aiskhylos (Ayklos), Sophokles (Sofokles), Euripides (Öripides), Ennius (Enius), Corneille (Korneyl), Racine (Rasin).
🔹 b) KOMEDİ (KOMEDYA)
İzleyiciyi güldüren, eğlendiren ve eğlendirirken düşündüren tiyatro türüne komedi denir. Komedide kişilerin ya da toplumun gülünç yanları ortaya konularak seyirciyi güldürme yoluyla düşündürme ve doğru yola yöneltme amacı güdülür. Komedi de trajedi gibi bağ bozumu tanrısı Dionysos adına yapılan törenlerden doğmuştur. Bu törenlerde komos denilen alaylar kurulurdu. Bol bol şarap içip acayip kılıklara giren halk, flüt çalan birilerinin arkasından türlü taşkınlıklar yaparak sokaklarda, kırlarda dolaşırdı. İnsanlar birbirlerine sataşır, şakalar yapardı. Komedi terimi komos (cümbüş, alay) ve ode (ezgi) sözcüklerinin birleşmesinden doğmuştur.
📌 Klasik komedinin özellikleri:
-
Konular günlük yaşamdan alınır.
-
Kişiler çoğunlukla halk kesimindendir.
-
Acı veren olaylar (vurmak, yaralamak vb.) seyircinin gözü önünde gerçekleştirilebilir.
-
Üslûpta soyluluk aranmaz; her türlü kaba sözlere, şakalara yer verilir.
-
Nazımla (şiirle) yazılır (17. yüzyıl klasik edebiyatında nesirle yazılmış komediler de vardır.).
-
Trajediler gibi komediler de birbiri arkasından sürüp giden “diyalog” ve “koro” bölümlerinden oluşur. Eser ara vermeden oynanır, perde arası yoktur.
-
Komedide de üç birlik kuralına uyulmuştur. Sonraları bu kuraldan vazgeçilmiştir.
🗂️ Başlıca Komedi Çeşitleri:
-
Karakter Komedisi: İnsan karakterinin gülünç ve aksak yanlarını konu alan komedidir. (Moliere - Cimri, Shakespeare - Venedik Taciri vb.)
-
Töre Komedisi: Toplumun gülünç ve aksak yanlarını konu alan komedidir. (Moliere - Gülünç Kibarlar, Gogol - Müfettiş, Şinasi - Şair Evlenmesi vb.)
-
Entrika Komedisi (Vodvil): Olayların şaşırtıcı biçimde düzenlendiği, çoklukla güldürmekten başka bir amaç güdülmeden yazılan komedidir. (Moliere - Scapin’in Dolapları, Shakespeare - Yanlışlıklar Komedisi vb.)
-
Önemli Yazarları: Aristophanes (Aristofanes), Menandros (Menandros), Terentius (Terenttius), Plautus (Platus), Moliere (Molyer).
🔹 c) DRAM
Yaşamın acıklı ve gülünç yönlerini bir arada yansıtan tiyatro türüne dram denir. Komediler yalnız gülünç, trajediler de acıklı olayları canlandırmak için yazılmıştır. Oysaki yaşam, acıları ve sevinçleriyle bir bütündür. 19. yüzyılda Fransa’da, yaşamın hem acıklı hem gülünç yönlerini birlikte işleyen dram türü ortaya çıkmıştır.
Bu türün gelişmesinde Shakespeare’in önemli katkıları olmuştur. Shakespeare, klasik tiyatronun zaman ve yer birliği kuralını yıkmıştır. Ayrıca acıklı ve gülünç olayları sahnede iç içe vererek dramın ilk örneklerini vermiştir.
📌 Dramın Özellikleri:
-
Üç birlik kuralına uyma zorunluluğu yoktur.
-
Hem acıklı hem gülünç olaylar, yaşamda olduğu gibi bir arada bulunabilir.
-
Olaylar tarihin herhangi bir devrinden ya da günlük yaşamdan alınabilir.
-
Kişiler halkın her kesiminden seçilebilir.
-
Klasik trajedi ve komedilerdeki eski Yunan mitolojisine yönelik değerler yerine ulusal değerlere yönelme görülür.
-
Acı veren olaylar (vurma, öldürme vb.) sahnede oluş halinde gösterilir.
-
Perde sayısı yazarın isteğine bağlıdır.
-
Hem şiir (nazım) hem düz yazıyla (nesir) yazılabilir.
-
Önemli Yazarları: William SHAKESPEARE (Vilyım Şekspir), Goethe (Göte), Schiller (Şiller), Victor HUGO (Viktor Hügo) vb.
📊 MODERN TÜRLERİN KARŞILAŞTIRMASI
-
Klasik trajedide üç birlik kuralına uyma zorunluluğu vardır. Komedide bu kurala ilk başlarda uyulmuş daha sonra uyulmamıştı. Dramda ise bu kural yıkılmıştır.
-
Trajedi, yaşamın acıklı taraflarını; komedi gülünç, dram ise hem acıklı hem de gülünç yönlerini ele almıştır.
-
Trajedide konular tarih ve mitolojiden alınır ama komedi ve dramda konular günlük yaşamdan alınabilir.
-
Trajedide kişiler olağanüstü ve soylu kişilerdir. Komedi ve dramdaysa kişiler halk kesimindendir.
-
Komedide ve trajedide eski Yunan mitolojisine yönelik değerler yerine dramda ulusal değerlere yönelme görülür.
-
Acı veren olaylar klasik trajedide sahnede gösterilmez duyurulur. Klasik komedi ve dramda ise sahnede gösterilir.
-
Klasik trajedide perde sayısı beştir. Komedi diyalog ve koro bölümlerinden oluşur. Dramda ise perde sayısı yazarın isteğine bağlıdır.
-
Klasik trajedide üslûpta soyluluk vardır. Klasik komedi ve dramda üslûpta soyluluk aranmaz.
-
Klasik trajedi ve komedi nazımla (şiirle) yazılır. Dram hem nazım hem nesirle yazılır.
🎭 MODERN TİYATRO AKIMLARI VE TEORİLERİ
🛑 EPİK TİYATRO (Kavgacı, Mücadeleci Tiyatro)
Epik Tiyatro, Bertolt Brecht’in Marksizm-Leninizm akımlarından etkilenmesiyle oluşmuş, siyasal amaçlı bir tiyatro kuramıdır. Kapitalizmin ve toplumun eleştirisi yapılır. Bu tiyatronun amacı toplumun işsizlik, açlık, savaş gibi sorunlarının arkasında yatan nedenleri ortaya çıkarmayı sağlamaktır.
Epik tiyatro hayata ve sahneye eleştirel bir gözle yaklaşabilmektir. Sahnedekinin bir oyun olduğunu seyirciye hatırlatmak, izleyiciyi gözlemci yaparak onu etkin konuma sokarak bir yargıya varmak istenir. Bertolt Brecht, “Burası bir tiyatro sahnesi ve sizler de izleyicilersiniz.” diyerek seyirciyi oyunun dışında tutmuştur. Epik tiyatro anlayışını Türk edebiyatında ilk olarak benimseyen Haldun Taner "Keşanlı Ali Destanı" ile ve Vasıf Öngören "Asiye Nasıl Kurtulur" ile olmuştur.
-
İsminden anlaşılanın aksine kahramanlık konuları işleyen tiyatro türü değildir.
-
İzleyiciye toplumsal çarpıklıkları eleştirip, göstererek izleyiciyi bu eleştirilere katmayı hedefleyen bir türdür. Bu anlamda toplumsal bir tiyatro türüdür.
-
Klasik tiyatrodaki gibi seyircinin kendisini oyunun içinde hissetmesi amaçlanmaz. İzleyen oyunla ilgili karar vermeye zorlanır.
-
Temelinde sosyalizm olan siyasal amaçlı bir tiyatro düşüncesidir.
-
Olaylar, durumlar parça parça verilir; arada bir şarkılar, türküler söylenir, anlatıcılar devreye girer.
-
Seyirci tam bir gözlemci olarak kalır. Acı duymak, sevinmek, coşkulanmak yerine durumlar üzerinde düşünür; kendisini ve olayları nasıl değiştirebileceğini anlamaya çalışır.
-
Sahneyi bir ideolojinin propaganda aracı olarak kullanır; seyircilerin kalbine değil, kafasına seslenir.
-
Bizde, Haldun Taner’in “Keşanlı Ali Destanı” adlı oyunu ilk epik tiyatro denemesidir.
🌀 ABSÜRT (Saçma, Uyumsuz) TİYATRO
Absürt (uyumsuz) tiyatro II. Dünya Savaşı’nın olumsuz sonuçlarının bulunduğu bir ortamda, insanların boşuna çabalarından ve bekleyişlerinden kaynaklanan bir umutsuzluk içinde oluşmuştur. Amaçsız oyun anlayışıyla yola çıkılmış, savaştan bunalan insanlar anlatılmış, büyüyerek geniş kitlelere ulaşılmıştır. 1850’de (Metindeki kronolojiye sadık kalınmıştır) özellikle Fransa’da yaygınlık kazanmıştır. Yazarlar, insanların ruhsal durumunu yansıtarak onların çelişkilerini ve karşıtlıklarını sahneye uyarlamışlardır. Absürt tiyatronun amacı, seyirciyi düşündürmek ve tedirgin etmektir.
Absürt tiyatro; bütün kalıplara, alışılmış düzene karşı çıkar. Mantık sınırlarını tanımaz. Olaylar arasında bağ kurulmaz. Kahramanları genelde zavallı, suçlu, bilgisiz ve zayıf kişilerdir. Belli bir olay dizisi yoktur. Verilmek istenen mesaj yoruma açıktır. Samuel Beckett’in "Godot’yu Beklerken" ve Eugene Ionesco’nun (Öjen İyonesku) "Kel Şarkıcı" adlı oyunları bu türün ilk örnekleri olmuştur. Kelime anlamı “uyumsuz” olan absürt tiyatro anlayışı, belli bir okul öğretisi değil; birkaç yazarın bireysel kaygıları ile yansıttıkları düşüncelerinin ortak özellikleri ile ele alınmasıdır.
-
Absürt tiyatroda, geleneksel tiyatronun kuralları ve düzenleri hiçe sayılır. Absürt tiyatroya göre tiyatro, her şeyi anlamaktan, canlandırmaktan ziyade bir ses ve hareket düzenidir. Bundan dolayı olaylar arasında bağ kurulması şart olarak görülmemiştir. Birbirleriyle ilgisiz sesler, sözler, eylemler sahnede canlandırılmıştır.
-
Seyirciyi hayatı sorgulamaya yöneltir.
-
Klasik oyun örgüsünü reddeder.
-
Okuyucuya ve izleyiciye hikâyenin sonunu kendi zevkine ve anlayışına göre hayal etme imkânı verir.
-
Kahramanların psikolojisini anlatır.
-
Konuya göre dekoru reddeder.
-
Perde düzenine, serim, düğüm, çözüm bölümlerine önem verilmez.
-
Absürt tiyatro ürünleri saçma denilebilecek kurgularla ve sembollerle doludur. Dünya edebiyatında Samuel Beckett, Türk edebiyatında Güngör Dilmen ("Canlı Maymun Lokantası" adlı eseriyle) bu tiyatro çeşidinin önemli temsilcilerindendir.
📖 KAPSAMLI TİYATRO TERİMLERİ SÖZLÜĞÜ
-
Adaptasyon: Yabancı dilde yazılmış bir eseri, yerli isimlerle yaşama uydurma yoluyla çevirme, uyarlama.
-
Aktör: Erkek tiyatro sanatçısıdır.
-
Aktris: Kadın tiyatro sanatçısına denir.
-
Antik Tiyatro: Eski Yunan-Latin tiyatrosuna verilen isimdir.
-
Bale: Çeşitli dans ve ritmik hareketlerle anlatılan müzikli, sözsüz gösteri türüdür.
-
Dekor: Tiyatroda sahneyi eserin konusuna göre döşeyip hazırlamada kullanılan eşyanın genel adıdır.
-
Diyalog: İki kişi arasındaki karşılıklı konuşmadır. Aynı zamanda konuşmaya dayanılarak yazılmış eserdir.
-
Doğaçlama: Oyuncunun, konuya bağlı fakat metne bağlı kalmadan içinden geldiği gibi konuşması ve davranmasıdır.
-
Dramatize etmek: Bir olayı, duygu ve düşünceyi canlandırarak anlatmaktır. Bir edebi eseri radyo, televizyon veya sahne oyunu haline getirmektir.
-
Dublaj: Tiyatroda yahut sinemada oyuncunun rolüne hazır olmasıdır. Yabancı dille yazılmış bir eserin yerli dile çevrilmesi, oynanmasına da denir.
-
Dublör: Özellikle tehlikeli sahnelerde bir oyuncunun yerine oynayabilecek yedek oyuncu.
-
Entrik Unsur: Olayların seyircide, okuyucuda merak uyandıracak biçimde birbirine karışmasıdır.
-
Epizot: Trajedinin ögelerini oluşturan diyalog bölümlerinden her birine denir. Asıl olaya karışan ikinci derecede önemli olay.
-
Fars: Toplumsal aksaklıklara yer veren kaba halk komedisidir.
-
Fasıl: Karagöz ve orta oyununda asıl olayın geçtiği bölüm. Tiyatroda perde karşılığı kullanılır.
-
Feeri: Doğaüstü olayları muhteşem olaylar arasında gösteren cinlerin, perilerin rol aldığı tiyatro eseri. Masalın tiyatroya uyarlanmış şeklidir.
-
Figüran: Tiyatroda konuşması ya hiç olmayan ya da çok az olan rollere çıkan kimseye denir.
-
Fuaye: Tiyatro salonlarında perde aralarında oyuncuların ve seyircilerin dinlenmesi için ayrılan yer.
-
Jest: Tiyatro sahnesinde sanatçıların el, kol vb. beden hareketlerine denir.
-
Kabare: Güncel konuları iğneleyici, taşlayıcı bir biçimde ele alan skeçlerin oynandığı, monologların, şarkıların ve şiirlerin söylendiği küçük tiyatro.
-
Kanto: Tuluat tiyatrolarında oyundan önce genellikle kadın sanatçıların şarkı söyleyip, dans ederek yaptığı gösteridir.
-
Kondüit: Tiyatro oyunlarında, rol sırası gelenlere sahneye çıkmalarını hatırlatan kişi.
-
Koro: Eski Yunan tiyatrosunda veya günümüz sahne oyunlarında gerektiği zaman hayvanların, ağaçların ya da başka varlıklerin yerine sembol olarak kullanılan kadınlı erkekli şarkıcı grubu.
-
Kostüm: Sinema ve tiyatroda rol gereği giyilen kıyafetlerin genel adı.
-
Kulis: Tiyatroda, sahnenin arkasında bulunan kısım, sahne arkası.
-
Kurgu: Bir eserin, dil, biçim ve içerik olarak farklı ya da aynı cinsten parçalarını bir araya getirme.
-
Melodram: Modern tiyatroda korkunç, acıklı, olağanüstü konular etrafında yazılan gerilimli sahneler içeren duygusal oyun.
-
Mimik: Bir duygu ve düşüncenin kaş, göz, ağız, yüz hareketleriyle anlatılması.
-
Mizansen: Bir tiyatro eserinin sahneye konması, sahneye göre düzenlenip yorumlanması.
-
Monolog: Tek kişinin konuşması. Tek kişilik taklitli bir komedyen türü.
-
Muhavere: Konuşma; tiyatro, hikâye, roman, fabl, röportaj vb. türlerde kahramanların konuşmaları.
-
Opera: Müzik eşliğinde söylenen şarkılı oyunlardır.
-
Operet: Eğlenceli konular üzerine yazılıp bestelenmiş tiyatro eseridir. Müziksiz kısım müziklerden çoktur.
-
Pandomim: Romalılarca ortaya atılan jest ve mimiklerle sergilenen sözsüz oyun.
-
Perde: Tiyatro eserinin bölümlerinin her biridir.
-
Reji: Oyunları sahneye koyma ve yönetme işine denir.
-
Rejisör: Tiyatro ve sinema oyunlarında oyuncuların rollerini dağıtıp oyunu düzenleyen sanatçı, yönetmen.
-
Replik: Sahne oyunlarında konuşanların birbirlerine söyledikleri sözlerin her birisi.
-
Revü: Operetin daha hafif fakat hiciv, alay, tenkit dolu türüdür.
-
Rol: Sahne sanatlarında oyuncuların gerçek kişileri sahnede canlandırması.
-
Sahne: 1. Eserin oynandığı yer. 2. Perdelerin içinde kişilerin oyuna girip çıkmalarıyla oluşan küçük bölümler.
-
Senaryo: Tiyatro eserlerinin sahnelerini ve akışını gösteren yazılı metin.
-
Skeç: Genellikle bir nükteyle son bulan, az kişili ve yalın şakacı bir içeriği barındıran kısa kısa oyunlardır.
-
Suflör: Tiyatroda, kuliste bulunarak oyunculara sözlerini fısıltıyla söyleyip hatırlatan yardımcı.
-
Temaşa: Tiyatro, oyun, temsil, piyes.
-
Tirat: Oyuncunun uzun, coşkulu, kesintisiz konuşması.
-
Tuluat: Yazılı metne dayanmayan, hazırlıksız olarak sahnede akla gelen sözlerle oynanan oyun.
-
Vodvil: Bir çeşit komedi, türkülü tiyatro.
(Not: Bazı kısımlar alıntıdır.)