HALK EDEBİYATI (ANONİM VE ÂŞIK TARZI)
17/05/2026 21:38 | Son Güncelleme : 20/11/2026 16:36 | Okunma Sayısı : 74 | alikaramanhoca.com.tr
🌾 HALK EDEBİYATI
-
Halk arasında ortaya çıkmış ve İslamiyet öncesi sözlü edebiyat geleneğinin devamı niteliğinde gelişmiş edebiyattır.
-
Anonim Halk edebiyatı, Aşık Tarzı Halk edebiyatı ve Tekke (Dini-Tasavvufi) Halk edebiyatı olmak üzere üç kolda gelişme göstermiştir.
-
Kullanılan dil, halkın kullandığı, konuştuğu dildir. Halk deyimlerine ve halk söyleyişlerine bolca yer verilmiştir.
-
Şairler şiirlerini saz eşliğinde ve belli bir ezgiyle söylemişlerdir.
-
Nazım birimi dörtlüktür.
-
Ölçü, hece ölçüsüdür. Genellikle 7-8-11’li ölçü kullanılmıştır. Sayısı fazla olmamakla birlikte aruz ölçüsünü kullananlar da vardır.
-
Divan edebiyatındaki mazmunlar kadar olmasa da benzetmelerden yararlanılmıştır. (boy, serviye; yüz, aya; diş, inciye; yanak, güle benzetilmiştir.)
-
Genellikle yarım kafiye kullanılmış, rediften de çokça yararlanılmıştır.
-
Aşk, tabiat, hasret, ölüm, ayrılık, yiğitlik, din, ölüm, zamandan şikâyet, toplum en çok işlenen konulardır.
-
Şiirlerin özel başlığı yoktur.
-
Sanatçılar genellikle eğitim görmemiş, halk arasında yetişmiş kişilerdir.
-
Divan edebiyatının tersine somut bir edebiyattır. Anlatılan güzeller halkın arasında yaşar, ulaşılması da mümkündür.
-
Şairlerin şiirlerini topladıkları defterlere “cönk” denir.
-
En önde gelen tür, şiiridir.
I. ANONİM HALK EDEBİYATI
-
Söyleyeni belli olmayan ürünlerin oluşturduğu edebiyattır.
-
Ürünler, halk arasında nesilden nesile aktarıldığı için zamanla değişmiştir. Özellikle yayıldığı yörenin özelliklerine göre şekil almıştır.
-
Dili son derece sadedir.
-
Nazım ağırlıklı olmakla beraber nazım- nesir olarak kaleme alınmıştır.
-
Mani, türkü, ninni, tekerleme, masal, halk hikâyesi, bilmece, deyim, karagöz, meddah… anonim halk edebiyatı ürünleridir.
📑 NAZIM ŞEKİLLERİ
🔹 MANİ
-
Halk edebiyatının en küçük nazım şeklidir.
-
Genellikle yedili heceyle söylenir.
-
Genellikle yarım kafiye kullanılır.
-
Uyak düzeni aaxa şeklindedir.
-
Her konuda söylenebilir.
-
“Manici, mani yakıcı, mani düzücü, mani atıcı” adı verilen kişiler tarafından belli bir ezgiyle söyleşir.
-
İlk iki dize doldurma dizelerdir, konuya giriş için söylenir. Asıl anlatılmak istenen son iki dizede yer alır.
📌 Mani Çeşitleri
Birçok mani çeşidi vardır. En çok kullanılanlar düz ya da tam mani, kesik mani, cinaslı mani, yedekli mani, artık manidir.
-
Düz Mani: Yedişer heceli dört dizeden oluşur. Kafiyeleri çokluk cinassızdır.
-
Kesik Mani: Birinci dizesi 7 heceden az, anlamlı ya da anlamsız bir sözcük grubu olan maniler. Bu kesik dize sadece kafiyeyi hazırlar. Eğer meydan ve kahvehanelerde söylenen ve ilk dizeleri "aman aman" ünlemi ile doldurulan manilerse bunlara İstanbul manileri denir.
Örnek Kesik Maniler:
Karaca
Aldım aşkın tüfeğin
Vurdum bir kaç karaca
Dünyada bir yâr sevdim
Kaşı gözü karaca
Dağ bana
Bahçe sana bağ bana
Değme zincir kâr etmez
Zülfin teli bağ bana
Ayağı
Kuşlardan bir kuş gördüm
Var başında ayağı
Üstad manici isen
Aç maniden ayağı
-
Cinaslı Mani: Kesik manilerde eğer kafiye cinaslı ise bunlara cinaslı mani denir.
-
Yedekli (artık) Mani: Düz maninin sonuna aynı kafiyede iki dize daha eklenerek söylenen maniler. Cinaslı kafiye kullanılmaz, birinci dizeleri anlamlıdır. Yedekli maniye artık mani de denir.
Örnek Yedekli Maniler:
Ağlarım çağlar gibi
Derdim var dağlar gibi
Ciğerden yaralıyım
Gülerim çağlar gibi
Her gelen bir gül ister
Sahipsiz bağlar gibi
Ne viran çeşme imiş
Su içecek tası yok
Yıkıldı viran gönlüm
Yapacak ustası yok
Şu vefasız dünyanın
Ucu var ortası yok
-
Deyiş: İki kişinin karşılıklı söylediği manilerdir. Soru yanıt şeklinde düzenlenir. Bir başka kişinin ağzındanmış gibi aktarıldığı şekilleri de vardır.
📜 ÖRNEK MANİLER VE DEYİŞLER
Adilem sen naçarsın
İnci mercan saçarsın
Dünya deniz olanda
Gönlüm nere kaçarsın
Ağam derim naçarım
İnci mercan saçarım
Dünya deniz olunca
Ben kuş olup kaçarım
Adilem sen naçarsın
La'lü gevher saçarsın
Ben azrail olunca
Kuzum nere kaçarsın
Ağam derim naçarım
La'l ü gevher saçarım
Sen azrail olunca
Ben cennete kaçarım
Bostanlarda fasulye
Anam gitti gezmeye
Ben anamdan örendim
İnce boncuk çizmeye
Koyunum var karaman
Gaybolursa araman
Ben bir reçber kızıyım
Şehirliye yaraman
Dere boyu gidelim
Koyun kuzu güdelim
Sennen beni görmüşler
İnkâr bayrım edelim
Ak koyun kuzusuna
Gün tutmuş postusuna
Ne desen de ağlasam
Arnımın yazısına
Tren gelir öterek
Kömürünü dökerek
Ben anamdan ayrıldım
Gözüm yaşım dökerek
Tut yedim duttu beni
Yârim unuttu beni
Yarı yola varmadan
Hıçkırık tuttu beni
Ak tavuk aldın mı?
Kümese koymadın mı?
Kör olası gaynana
Sen gelin olmadın mı?
Kapelesi ketenden
Yârim indi trenden
Boynuna sarılayım
Gülünü incelmeden
Kayalar yarılmasın
Yar bana darılmasın
Yar bana darılıp da
Ellere sarılması
Çaya inesim geldi
Şeker yiyesim geldi
Ala gözlü ablamı
Gene göresim geldi
Su içtim kana kana,
Sular akar yana yana,
Yüzün bir gün görmedim,
Bilmem gidem ne yana.
Merdiven indirdiler,
Atlara bindirdiler,
Kızım seni kahır eline gönderdiler,
Ağlar silinir silinir ağlar.
Gelin geldi evimize,
Şenlik kurdu köyümüze,
Hoş geldin allı gelin,
Sefa geldin pullu gelin.
Baban carsıya vardı mı?
Alını yeşilini aldı mı?
Suda kızıma dedi mi?
Haydı kızım kutlu olsun.
Haydı kızım kınan kutlu olsun,
Burada dilin tatlı olsun.
Çağırın gelin kızın anasını
Kızı gelin oldu görsün.
Allah muradını verdi bugün,
Anasını kızsız koyan
Evlerini ıssız koyan,
Testisini susuz koyan.
Kahve doktum kuruna,
El vurmayın durula,
Yârime yar diyeni,
Sol göğsünden vurula.
Bayburta giden yollar
Uzadıkça uzarlar,
Geçme bizim kapıdan
Eller bana kızarlar.
Maşrapanın kalayı,
Kızlar çeker halayı,
Allah için söyleyin,
Var mı askın kolayı.
Suya bulgur ezerim,
Hem ezer hem süzerim,
Ben yarımın derdinden
Deli olmuş gezerim.
Hey hızara hızara
Dalda elma gızara
Beni sana vermizler
Başka yerden giz ara
Gayadan öküz bakar
Öküzün arnı sakar
Delikanlı dururken
Sakallıya kim bakar
Mendil aldım onbeşe
Onu serdim güneşe
Gitti yârim gelmedi
Beni aldı telaşe
Dağdan kestim kereste
Kuş besledim kafeste
Yârin hasta dediler
Yetiştim son nefeste
Karşıda ala inek
Tüyleri benek benek
Hiç boğazımdan geçmiyor
Yarsız yediğim yemek
Kuş kafese girmiyor
Buna aklım ermiyor
Hiç boşuna ah çekme
Annem beni vermiyor
Evleri sarı boya
Gel yarim doya doya
İç vereme tutuldum
Gamıma koya koya
Armut dalda bir iki
Saydım baktım on iki
On ikinin içinde
Gök yazmalı benimki
İnce yazma düreyim
Aç koynunu gireyim
Uyan uyan sar beni
Yar olduğunu bileyim
Tavanlarda tencere
El vurmadım incire
Gavur babam duymasın
Çeker beni zencire
Çaya indim taş buldum
Yüzüğüme kaş buldum
Neredeydin la sürgün
Yanıma yoldaş buldum
Arabası kirenden
Mendil sallar trenden
Abenim nazlı yarim
Nasıl ayrıldın benden
🔹 TÜRKÜ
-
Halk edebiyatının en yaygın nazım şeklidir.
-
Ezgiyle söylenen bir nazım şeklidir. Söyleyeni belli olanlar da vardır.
-
Hece ölçüsüyle ve yalın bir dille söylenir.
-
Hecenin bütün kalıplarıyla söylenebilir. (Genellikle 7-8-11'li heceyle)
-
Asıl sözlerin yer aldığı bölüme “bent, hane”, nakarat kısmına “kavuştak” denir.
-
Halk arasında heyecan uyandıran her olaya türkü yakılabilir. Ağırlıklı işlenen temalara aşk, hasret, ölüm, gurbet gibi konular işlenir.
-
Halk arasında “yır” olarak da bilinir.
-
Konularına, yapılarına, ezgilerine göre (uzun havalar, oyun havaları, usullüler...) ayrılır.
Yârim İstanbul'u mesken mi tuttun,
Gördün güzelleri beni unuttun,
Sılaya gelmeye yemin mi ettin.
Gayri dayanacak özüm kalmadı,
Mektuba yazacak sözüm kalmadı.
🔹 NİNNİ
-
Çocukları uyutmak amacıyla söylenen, kendine özgü bir ezgisi olan şiirlerdir. Çoğunlukla tek dörtlükten oluşur. Divanı Lügatit Türk’te “balubalu” olarak isimlendirilmiştir.
Uzaktan ses duyulmaz
Taş sert ise oyulmaz
Her şeye doyulur da
Benim yavruma doyulmaz
🔹 AĞIT
-
Ölen kişinin arkasından söylenen, onun ölümünden duyulan acıyı anlatan şiirlerdir. Sel, deprem gibi afetlerle ilgili söylenen ağıtlar da vardır. Genellikle hecenin 7’li 8’li kalıplarıyla sömürülür. İslamiyet öncesi dönemde "sagu", Divan edebiyatında "mersiye" ağıtın karşılığı olarak kullanılmıştır.
İlkbaharda her çiçekler bezeri,
Sonbaharda döker yaprak gazeli,
Kardeşim şehit olmuş nerde mezarı?
Felek beni taşa çaldı neyleyim.
Felek sille vurdu ben oldum sersem,
İyi olmaz dediler her kime sorsam,
Varsam da hekime muayene olsam,
İyi olmadık derdi hekim neylesin.
(Not: Bazı bölümler alıntıdır.)
📑 ANONİM HALK EDEBİYATI DİĞER ÜRÜNLERİ
🔹 Masal
-
Düz yazı (nesir) şeklinde söylenir. Kimi masallarda kısa da olsa manzum parçalar görülür.
-
Masallar tamamen hayal ürünüdür. Anonim bir türdür.
-
Masalın giriş bölümünde tekerleme denilen kalıplaşmış sözlere yer verilmektedir. Olamayacak şeylerin sıralandığı başlangıç tekerlemesi, hem dinleyenlerin ilgisini çekme hem de birazdan anlatılacak olağanüstü olaylara dinleyiciyi hazırlama işlevi görür.
-
Masalın son bölümünde ise masalda gelişen olaylar sonuca bağlanarak masal bir tekerlemeyle bitirilir.
-
Masallarda dinî inançlar ve millî duygular pek işlenmez. (evrenseldir).
-
Masal kişileri bir padişah, bir tüccar, bir koca karı, Altın Toplu Sultan ya da Keloğlan gibi yersiz adsız kişilerdir. İnsanların yerini kimi masallarda hayvanlar alır ya da maceralarına devler, periler, ejderhalar... gibi gerçekte var olmayan tabiatüstü varlıklar karışır.
-
Masallarda dinleyenlerin alacağı dersler vardır. Masallar mutlu sonla biter.
-
Olayların geçtiği zaman belirsizdir.
-
Masalların anlatımında çoklukla duyulan geçmiş zaman (-miş) ya da geniş zamanın rivayeti kullanılır.
-
Masallarda mekânlar da belirsiz ya da gerçekte var olmayan yerlerdir.
-
Masalların dili sade, üslubu da akıcıdır. Masallar yoğun bir anlatıma sahip kısa anlatılardır.
-
Pertev Naili Boratav ile Eflatun Cem Güney'in Türk masalları üzerine yaptıkları birçok derleme ve çalışma mevcuttur.
🔹 Efsane
-
Efsane; bir yer, kişi ya da olay hakkında inanılarak anlatılan, genellikle olağanüstü özelliklere sahip, sanatsal üslup kaygısından yoksun kısa anlatılardır.
-
Anonim halk edebiyatı ürünleridir. Kısa mensur (düzyazı) anlatılardır.
-
Konuşma diliyle söylenir, edebî bir kaygı içermez.
-
Konusu bir kişi, yer veya olaydır. Çoğunlukla olağanüstü olayları içerir.
-
Efsaneyi aktaran kişi ve dinleyiciler anlatılanların gerçek olduğuna inanır. Bu, efsaneyi masaldan ayıran en önemli özelliktir.
-
Kimi efsanelerde kutsiyet vardır. Din büyüklerinin yaşamları ve olağanüstü davranışlarıyla ilgili bu tür efsanelere "menkıbe" denmektedir.
-
Efsaneler, genelde bir mesaj ya da öğüt verir. İçinden çıktığı toplumun kültürel değerlerini içerir. Ancak bazı efsanelerin benzerlerini farklı kültürlerde de görmek mümkündür.
🔹 Menakıpname
-
Menkıbe; din büyüklerinin (ermiş kişi, evliya) yaşamları, maceraları ve olağanüstü davranışlarıyla ilgili hikâyelerdir.
-
Menakıp, menkıbe sözcüğünün çoğul halidir.
-
Menakıpname ise menkıbelerden oluşan eserlere verilen ortak isimdir.
-
Birer sözlü edebiyat ürünü olan menkıbeler, sözlü kültürde çeşitlenerek yayılır.
-
Bu tür eserleri diğer sözlü edebiyat ürünlerinden (masal, efsane vb.) ayıran temel özellikler şunlardır: gerçek kişileri konu alması, ilgili kişinin yaşadığı zaman ve mekânın bilinmesi, anlatılan olayın gerçek olduğuna inanılması.
🔹 Halk Hikâyeleri
-
Gerçeğe yakın olayların yer yer doğaüstü unsurlarla birlikte verilerek anlatıldığı uzun soluklu anlatım türüdür.
-
Geleneksel bir içeriği olan, kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarılan öykülerdir.
-
Halk hikâyeleri, destan söyleme geleneğinin devamıdır.
-
Nazım - nesir karışık bir yapıya sahiptir. Nazım (şiir) bölümü saz eşliğinde söylenir.
-
Sözlü edebiyat ürünleridir (anonim).
-
Kişiler ve olaylar gerçeğe yakındır; olağanüstülükler sınırlıdır.
-
Bu hikâyelerin metinleri kurmacadır ve bu metinlerde dil şiirsel işleviyle kullanılmıştır.
-
Genellikle aşk ve kahramanlık konuları işlenir. Bazı hikâyelerde aşk ve kahramanlık beraber işlenir.
-
Halk hikâyelerinin yayılıp tanınmasında âşıkların yanı sıra XV. yüzyıldan itibaren özellikle büyük şehirlerde rastlanan meddahların da önemli bir rolü olmuştur.
-
Ortaya çıktıkları dönemin sosyal, siyasal ve kültürel özelliklerini yani zihniyeti yansıtır.
-
Olaylar halkın anlayacağı sade bir dille anlatılır.
-
Halk hikâyesinin içinde masal, efsane, fıkra, deyim, atasözu, bilmece örneklerine rastlanabilir.
-
Genellikle mutlu bir biçimde biter.
-
Halk hikâyeleri ilahî bakış açısı ile oluşturulur.
🔹 Tekerlemeler
-
Ses ve sözcük oyunlarıyla kurulan kalıplaşmış sözlerdir.
-
Tekerlemelerde güldürmeye, şaşırtmaya, abartmaya dayalı söz kalıpları birbiri ardınca sıralanır.
-
Tekerlemeler; bağımsız olarak söylendiği gibi masallarda, meddah hikâyelerinde, halk tiyatrosunda, çocuk oyunlarında ya da bilmecelerde de görülür.
-
Belli bir konusu yoktur. Tekerlemeler, anlamlı olabildiği gibi anlamsız sözlerden de oluşabilir.
-
Mensur (düzyazı), manzum (ölçülü-uyaklı şiir), manzum-mensur karışık olmak üzere üç şekilde olabilir.
-
Tekerlemeler oluşturulurken seci, aliterasyon, ölçü, uyak gibi ahengi ve ritmi sağlayan unsurlardan yararlanılır.
🔹 Bilmeceler
-
Bir şeyin niteliklerini üstü kapalı söyleyerek onun ne olduğunu dinleyene ya da okuyana bırakan oyundur.
-
Amaç; adı verilmeden kapalı bir şekilde, yakın-uzak ilişkilerle ve çağrışımlarla ifade edilen varlık, kavram ya da olayı buldurmaktır.
-
Cevaplar çoğu kez tek bir sözcüktür.
-
Bilmeceler "ol nedir?", "bil bakalım", "bilen bilsin", "ne derler?" şeklinde bir soru cümlesi de içerebilir. Ancak bilmecelerde genelde soru sadece ima edilir.
-
Bilmecelerde cevabı tarif etmek için çeşitli söz sanatlarından yararlanılır.
-
Bilmecelerin önemli bir kısmı manzumdur (ölçülü, uyaklı şiir).
🔹 Geleneksel Türk Tiyatrosu
-
Modern tiyatronun dışında kalan ve kökleri İslamiyet öncesine kadar dayanan Türk seyirlik oyunları genel olarak Geleneksel Türk Tiyatrosu olarak anılmaktadır.
-
İslamiyet öncesinde sığır, yuğ, şölen adları verilen törenlerindeki gösteriler Türk tiyatrosunun ilk örnekleri sayılabilir.
Geleneksel Türk tiyatrosunun başlıca ürünleri şunlardır:
-
Meddah
-
Gölge Oyunu (Karagöz)
-
Orta Oyunu
-
Köy Seyirlik Oyunları
Genel Özellikleri:
-
Bu oyunların tümü sözlü edebiyat ürünüdür.
-
Yazılı bir metne dayanmazlar.
-
Usta-çırak ilişkisi ile gelişir ve devam eder.
-
Müzik ve dans bu oyunların ayrılmaz bir parçasıdır.
-
Taklit tüm oyunlarda önemli bir yere sahiptir.
-
Oyunlarda "gerçekçi" değil, "soyut" (simgesel) bir anlatım kullanılır (göstermeci tiyatro).
-
Oyunlardaki genel amaç güldürmek ve eğlendirmektir.
II. ÂŞIK TARZI HALK EDEBİYATI
Âşık edebiyatının kaynağı, İslamiyet'in kabulünden önceki Sözlü edebiyattır. 15. yy.dan sonra gelişerek günümüze kadar ulaşmıştır. Şiirini; aşk, doğa, kahramanlık gibi konularında, sazıyla birlikte söyleyen şairlere İslâmiyet'ten önce "ozan", "baksı", "kam", "oyun", "şaman" denilirken, İslâm'ın kabulünden sonra "âşık" ya da "saz şairi" denmiştir. Bu âşıkların oluşturduğu edebiyata da "Âşık Tarzı Türk Edebiyatı" denir.
Âşık edebiyatı şiirden ibarettir. Bu şiir din dışı bir şiirdir; âşık da denilen şairlerin kopuz, bağlama, cura, tambura eşliğinde söyledikleri sözlü-besteli edebiyat türüdür.
Usta-çırak ilişkisiyle yetiştirilen âşıkların çoğu okuma yazma bilmeyen ancak saz çalma ve şiir söyleme yeteneği olan kişilerdir. Âşıklar, saz şairliğini usta âşıkların yanında öğrenir, sonra onlardan mahlas alarak diyar diyar gezmeye, ellerinde saz şiirler söylemeye başlarlar. Gelişme alanları arasında kahvehaneler, asker ocakları, kervansaraylar, bozahaneler, tekkeler, konaklar vardır.
Âşık; bilgi, duygu ve becerisini yaptığı atışmalarda gösterir. Âşık şiiri diğer halk edebiyatı ürünleri gibi sözlü edebiyat ürünüdür. 15.yy.dan itibaren yazıya geçirilmeye başlanmıştır. Âşık şiirleri ilk olarak okuma yazma bilen kişilerce derlenerek 'cönk' adı verilen defterlere yazılmıştır. Âşıklık geleneği Anadolu coğrafyasında bugün de canlı olarak yaşatılmaktadır.
📌 Âşık Edebiyatının Özellikleri
-
Âşık veya ozan denilen kişilerin, saz eşliğinde söyledikleri şiirlerden oluşur.
-
Genelde sözlü olmasına rağmen şairler, şiirlerini "cönk" dedikleri defterlerde toplamışlardır.
-
Şairler, sazlarını alıp köy köy, kasaba kasaba, şehir şehir dolaşmışlardır.
-
Şiirlerde anlatım içten, canlı ve yalındır.
-
Şairler, halkın içinden çıktığından halk dilini kullanmışlardır. Bu sade dil, 18. ve 19. yüzyıllarda bazı şairler tarafından Divan edebiyatının etkisinde kalmasıyla eski arılığını kaybetmiştir.
-
Nazım birimi dörtlüktür.
-
Koşma, semai, destan, varsağı gibi nazım şekilleri kullanılmıştır.
-
Hece ölçüsünün genellikle 8'li ve 11'li kalıpları ile şiirler söylemişlerdir.
-
Aşk, tabiat, gurbet, ayrılık, ölüm, özlem, kıskançlık, yiğitlik, toplumun sorunları, insan davranışları, bunlarla ilgili eleştiriler konu olarak işlenmiştir.
-
Şiirlerin son dörtlüğünde şairin adı veya mahlası geçer.
-
Genellikle yarım ve cinaslı kafiye kullanılmıştır.
-
Benzetme (teşbih) ve kişileştirme (teşhis) en fazla yer verilen edebi sanatlardır.
-
Bazı ürünlerde yöresel özellikler görülür.
-
Şiirler genellikle irticalen yani içe doğduğu gibi söylenir.
-
Divan edebiyatında görülen kalıplaşmış benzetmeler (mazmun) Halk edebiyatında da vardır. Buna göre sevgili anlatılırken yeşil başlı ördek, inci diş, elma yanak, badem göz, kiraz dudak, keman kaş, sırma saç, selvi boy gibi benzetmeler kullanılmıştır.
-
Divan edebiyatı daha çok düşünceye önem verdiği için soyut bir edebiyattır. Halk edebiyatında ise şair gördüğünü, yaşadığını anlatır. Bu nedenle Aşık edebiyatı, somut bir edebiyattır. Ayrıca Divan edebiyatında sevgilinin tipi çizilir, adı söylemez. Halk edebiyatında ise sevgilinin adı (Elif, Ayşe...) vardır.
-
Şiirler, işlenen konulara göre "koçaklama, güzelleme, taşlama, ağıt" gibi adlar alır.
-
Âşık edebiyatı hayali olaylardan çok, gerçekçiliğin ön plana çıktığı bir edebiyattır.
📑 Âşık Edebiyatı Nazım Biçimleri
🔹 KOŞMA
Halk edebiyatının en yaygın nazım biçimidir. Genellikle hece ölçüsünün 11’li kalıbıyla, 3-5 dörtlük arasında söylenir. Koşmalar konularına göre ve yapılarına göre çeşitlerine ayrılır.
-
Koşmalarda genellikle 11'li hece ölçüsü kullanılır. 4+4+3=11 ya da 6+5=11.
-
Doğal güzellikler, sevgi, aşk, özlem, kahramanlık, eleştiri, acı, yakınma, hayata ait görüşler işlenir.
-
Koşmanın kafiye örgüsü aaab, cccb, dddb ... / abab, cccb, dddb ... / abxb, dddb, eeeb ... / aaaa, bbba, ccca ... şekillerinden birisi olabilir.
-
Genelde şiirin içinde özellikle de son dörtlükte şairin mahlası bulunur.
-
Dili sade, anlatımı yalın ve içtendir.
-
Koşmalar işlenen konulara göre çeşitli isimler alır. Bunlar aynı zamanda âşık edebiyatı nazım türleridir.
Uykudan uyanmış şahin bakışlım
Dedim sarhoş musun söyledi yok yok
Ak ellerin elvan elvan kınalım
Dedim bayram mıdır söyledi yok yok
Dedim ne gülersin dedi nazımdır
Dedim kaşın mıdır dedi gözümdür
Dedim ay mı doğdu dedi yüzümdür
Dedim ver öpeyim söyledi yok yok
Dedim aydınlık var dedi aynımda
Dedim günahım çok dedi boynumda
Dedim meh-tab nedir dedi koynumda
Dedim ki göreyim söyledi yok yok
Dedim vatanın mı dedi ilimdir
Dedim bülbül müdür dedi dilimdir
Dedim Nesimi Şah dedi kulumdur
Dedim satar mısın söyledi yok yok
Koşmalar ezgilerine göre ve yapılarına göre olmak üzere ikiye ayrılır.
-
a) Ezgilerine göre koşmalar: Özel bir ezgiyle okunur ve hece sayısı dikkate alınmaz. Ankara koşması, Acem koşması, Kerem, kesik Kerem, Gevherî, Sümmâni koşması gibi.
-
b) Yapılarına göre koşmalar: Koşmalar yapılarına göre 7'ye ayrılır.
📌 Yapılarına Göre Koşma Türleri
1) Düz Koşma: Âşık edebiyatında en sık kullanılan türtedir. Adi koşma olarak da adlandırılır. 11’li hece ölçüsüyle söylenir. Kafiye düzeni xaxa bbba ccca … / abab cccb dddb … şekillerindedir.
Daha senden gayrı aşık mı yoktur
Nedir bu telaşın hay deli gönül
Hele bir düşünsen fani dünyayı
Neler geldi geçti say deli gönül
Baktım iki kişi mezar eşiyor
Gam kasavet dalgalanıp aşıyor
Çok yaşayan yüze kadar yaşıyor
Topraklar başına vay deli gönül
2) Yedekli Koşma: Doğu Anadolu ve Azeri sahasındaki saz şairlerinin kullandıkları bir şekildir. İki şekli vardır:
-
Koşma-Mani: Koşma bentlerinin/beyitlerinin arasına aynı kafiyede bir bayati bendi ya da 7 heceli mani kıtası/bendi girer.
-
Yedekli Beşli Koşma: 8'li hece ölçüsüyle yazılır. İlk bend 5, ikinci ve yedek sayılan bend 4 dizelidir.
Koşma - Mani Örneği (Zülalî):
Hâb-ı nazda yatar iken uyandım
Bir bâde verdiler nûş edip kandım
İçtim bâdeyi kandım
Ab-ı hayattır sandım
Ben bir ateşe yandım
Aşkın atına bindim
Yeri göğü dolandım
Bu yerde de avlandım
Seni buldum bir çobana efendim
Kudret kanadımı çalsam el kınar
Uyanmıştım hâb-ı nazdan havf ilen
Kırklar dolu verdi tabla raf ilen
Dolu tabla raf ilen
Divan durdum saf ilen
Öğüt almam laf ilen
Erenler taraf ilen
Yedi deryaları kûh-ı Kaf ilen
Gavazsam kaynağa dalsam el kınar
Siftah yalvarırım Gani Subhana
Sonradan dönerim bir aç aslana
Dönerem aç aslana
Saldırıram cihana
Kâh o yana bu yana
Diyeceksin daha ne
Nece ki bir serçe geçer şahana
Kırsam kanadını yolsam el kınar
Zülâlî çağırır ben bir nökerim
Heyya gibi dilden zeher tökerim
Zeher meher tökerim
Aşk kılıcın çekerim
Tunçtan beden sökerim
Ey benim bal şekerim
Hiç deme Mevlâ kerim
Haçan ki meydanda pençe çekerim
Her âşık sazını alsam el kınar
3) Musammat Koşma: Divan edebiyatındaki musammat gazele benzer. İç kafiyeli koşmalardır. Her mısrası iki bölümden oluşan ve bu bölümleri aynı kafiyeyi taşıyan, her dizenin birinci ve ikinci kısımları kafiyeli koşmalardır. 6+5 duraklı kalıpla yazılır.
Musammat Koşma Örneği (Miratî):
Ey cemâli parlak kadi toparlak
Lebleri bal kaymak sükker misin sen
Boynuma lâle tak hele bir yol bak
Bu kadar yalvarmak ister misin sen
Lebler kırmızı la'l kaşları hilâl
Gözler âhû misâl bulunmaz emsâl
Bilmem bu ne hayâl bilmem bu ne hâl
Bu ne parlak cemâl ülker misin sen
Mir'âtî hem-vâre yanıktır yâre
Yüreğimde yâre oldu bin pâre
Gönül başka yere düşmez ne çâre
Bir başka nigâre benzer misin sen
Bir Diğer Örnek Metin:
Yesari bu kare düştü ne çare
Eyledi avare ol kaşı kare
Alem aşikare derdime çare
Sarınca o yâre merhemcesine
4) Ayaklı Koşma: Koşmanın ilk dörtlüğünün/bendinin ikinci ve dördüncü dize sonlarına, diğer dörtlüklerin/bendlerin ise sadece son dizelerine (dördüncü dizelerine) 5 heceli ziyade eklemekle oluşan koşmadır. Ziyadeler 5 hecelidir. Genellikle musammat koşma şeklinde yazıldıklarından musammat ayaklı koşma, musammat müstezad koşma da denir.
Ayaklı Koşma Örneği (Gedâyî):
Ey benim cânânım can içre canım
Şûh nev-civânım olma bî-vefa
rahm eyle bana
Ben sana kurbanım gel kes gerdanım
Dök yerlere kanım tek ol aşina
olma bî-vefa
Nar-ı aşkın serde düştüm yek derde
Şeklin perilerde yoktur kişverde
Ellerin hançerde zerrin kemerde
Her gördüğün yerde gel bakma kıya
can sana feda
Sevdim sen dil-beri hûblar serveri
Gördüm şeklin peri oldum müşteri
Çeksen de hançeri kessen bu seri
Gayri şimden geri sen şah ben Gedû kul oldum sana
5) Zincirleme (Zincir-bend) Koşma: Bendlerinin/dörtlüklerinin dördüncü dizesinin uyaklı/kafiyeli sözcüğü, bir sonraki dörtlüğün/bendin ilk dizesinin başında yinelenen/tekrarlanan koşmalardır. Genellikle destanlarda kullanılır.
Zincirleme Koşma Örneği (Zülalî):
O ki yaratıldık turab-ı Tûr'dan
Perverdigâr Hak Subhan'ı biliriz
Turabın aslını yarattın nurdan
Nurdan evvel bir mekânı biliriz
Mekanda var iken nice bin şeher
Anı ziynet kıldı murg-u meher
Günde yetmiş kere eyledi teher
Ekl ettiği rızk u nânı biliriz
Rısk-u nâne visâl eyledi Hûdan
Yoktan var edildi o zaman Âdem
Cinandan cihana bassan da kadem
Anı nisbet dü cihanı biliriz
Du cihanda yer gök çarh u felekler
Hesaba muntazır suda semekler
Arş-ı Alâ Mühteha'da melekler
Ne zikirde kelâm kânı biliriz
Kelâm kânı zikir ederler gayet
Yalan değil günü bugün bir hayat
Altı bin altı yüz altmış âyât
Emr-i haktan biz Furkan'ı biliriz
Furkan'da nice âyet yerince
Nice sinek nice murg u karınca
Mağrip meşrik kûh-ı Kaf'a varınca
Hükmeyleyen Süleyman biliriz
Zülâlî şevketten ummaz hiç bac'ı
İzhar eder günahkara ilacı
Başına örterler mürüvvet tacı
Fahr-î âlem şah sultanı biliriz
6) Zincirbent Ayaklı Koşma: Zincirleme tipindeki koşmalara ziyadeler eklenerek yazılır.
Örnek Metin:
Gani Mevlâm düştüm aşkın oduna,
Aşk oduna düştüm, ciğerim kebâb,
Söyündürmez âb
Âb akıyor benim iki gözümden
Mir'atî Gözümden akan yaş hep olur şarâb,
Kerem et yâ Rab
7) Koşma-Şarkı: Her bendinin/dörtlüğünün dördüncü dizeleri aynı olan kavuştaklı/nakaratlı koşmalardır.
İki dilber gördüm güller içinde
Ikisi de nazlı; cana uygundur
Ismini gizlerim diller içinde
Biri nazlı kuğu, biri toygundur.
Kaçan bir naz ile eylese reftâr
Kemend-i zülfünü eyleyip etvâr
Şehr-i melâhatle ol şîrin- güftâr
Biri nazlı kuğu, biri toygundur
8) Müracaa (Dedim-Dedi’li) Koşma: Âşık ve sevgilinin “dedim dedi” ifadesine bağlı olarak, karşılıklı söyleşmeleridir.
Dedim kalem nedir dedi kaşımdır
Dedim inci nedir dedi dişimdir
Dedim on beş nedir dedi yaşımdır
Dedim on altıdır dedi ki yok yok
9) Tecnis Koşma: Bütün kafiyeleri cinaslı olan koşmalardır.
(NOT: Yapılarına göre koşma türleri alıntıdır.)
📌 Konularına Göre Koşma Türleri
-
Güzelleme: Övgü amaçlı yazılan şiirlerdir. Genellikle sevgilinin güzelliği anlatılır. Başka birini ya da doğayı öven güzellemeler de vardır. En ünlü şairi Karacaoğlan’dır.
Nasıl vasfedeyim güzelim seni
Rumeli Bosna’yı değer gözlerin
Dünyaya gelmemiş eşin akranın
İzmir’i Konya’yı değer gözlerin
-
Koçaklama: Konusu kahramanlık, yiğitlik, savaş olan koşmalardır. 16. yy. Köroğlu, 19. yy. Dadaloğlu en çok koçaklama söyleyen şairlerdir.
Benden selam olsun Bolu Beyi'ne
Çıkıp şu dağlara yaslanmalıdır
Ok gıcırtısından kalkan sesinden
Dağlar seda verip seslenmelidir
Düşman geldi tabur tabur dizildi
Alnımıza kara yazı yazıldı
Tüfek icat oldu mertlik bozuldu
Eğri kılıç kında paslanmalıdır
-
Taşlama: Bir kişinin, bir yerin, bir topluluğun kusurlarını söyleyen, toplumun bozuk yönlerini eleştiren şiirlerdir. En güçlü isim Seyrani’dir.
Bir odası vardır gayet küçücük
Kendi aklı sıra keyf yetirecek
Bir çanağı yoktur ayran içecek
Kahveyi bulunca fincan beğenmez
Seyranî söyledi bu doğru sözü
Haddeden çekilmiş doğrudur özü
Şehre gelin gitse bir köylü kızı
Lal ü güher ister mercan beğenmez
-
Ağıt: Koşma tarzında ve söyleyeni bilinen ağıtlar da vardır.
Yetim kalmış idin emzik tavında
Gamınla kardeştin gençlik çağında
Bir gül yeşertmedi vuslat bağında
Gönül yaraların hep berat götür
De ki Kadir Mevlâm bize ilişme
Dünyada sızlayan çıbanı deşme
Celâli Baba'dan sorma, söyleşme
Bu dertli çobandan bir selam götür
🔹 DESTAN
-
Birkaç dörtlükten yüzden fazla dörtlüğe kadar yazılabilir. 11’li hece ölçüsüyle yazılır.
-
Savaş, deprem, yangın, eşkıyalar, tanınmış kişiler konuları olabilir.
🔹 SEMAİ
-
Hece ve aruz ölçüsüyle söylenir. Kendine özgü ezgileri vardır. 8’li hece ölçüsüyle söylenir. Dörtlük sayısı 3-5 arasındadır.
-
Gurbet, aşk, doğa, özlem, ayrılık gibi konular işlenir. Az sözle yoğun bir anlam sağlamak gerektiği için zor bir nazım biçimidir.
Gönül gurbet ele varma
Ya gelinir ya gelinmez
Her dilbere meyil verme
Ya sevilir ya sevilmez
Yürüktür bizim atımız
Yardan atlattı zatımız
Gurbet elde kıymatımız
Ya bilinir ya bilinmez
🔹 VARSAĞI
-
Yiğitçe bir söyleyişi vardır. Adını Güney Doğu Anadolu’da yaşayan Varsak Türkmenlerinden almıştır. ”Be hey, bre, hey gidi, aman hey” gibi ünlemler kullanılır. 8’li heceyle söylenir.
Bre ağalar bre beyler
Ölmeden bir dem sürelim
Gözümüzde kara toprak
Dolmadan bir dem sürelim
Aman hey Allah’ım aman
Ne aman bilir ne zaman
Üstümüzde çayır çimen
Bilmeden bir dem sürelim
📆 ÂŞIK EDEBİYATI'NIN YÜZYILLARA GÖRE EN ÖNEMLİ TEMSİLCİLSİLERİ
-
16. yüzyıl: Köroğlu, Kul Mehmet, Âşık Garip, Âşık Kerem
-
17.yüzyıl: Karacaoğlan, Kayıkçı Kul Mustafa, Âşık Ömer, Kuloğlu, Ercişli Emrah
-
18.yüzyıl: Gevheri
-
19.yüzyıl: Dertli, Dadaloğlu, Erzurumlu Emrah, Bayburtlu Zihni, Seyrani, Ruhsati
-
20.yüzyıl: Âşık Veysel, Âşık Ali İzzet, Âşık Murat Çobanoğlu, Âşık Reyhanî, Âşık Şeref Taşlıova.
Not: 19. yüzyıl halk şairlerinden Dadaloğlu, Divan şiirinden etkilenmemiş, böylece aynı yüzyıldaki halk şairlerinden ayrı yol izlemiştir.
III. ARUZ ÖLÇÜSÜYLE YAZILAN (ARUZLU) HALK ŞİİRİ NAZIM BİÇİMLERİ, ŞEKİLLERİ
Halk şiirinde aruz ölçüsüyle düzenlenmiş şiirler de vardır. Bunlar Divan edebiyatının Halk edebiyatına etkisiyle oluşmuştur. Halk edebiyatında özel bir adla anılan ve aruzla oluşturulan bu yoldaki nazım biçimleri şunlardır:
-
Divan (Divani)
-
Selis
-
Semai (Hece ile yazılanların yanında aruzla yazılan semailer de vardır.)
-
Kalenderi
-
Satranç
-
Vezn-i âhar
🔹 Divan (Divanî)
-
Aruz ölçüsünün "Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün" kalıbıyla düzenlenir.
-
Ayaklı (yedekli) divan biçimi de vardır; divanın gazel biçiminde düzenlenmiş olanlarında her dizenin altına Fâilâtün Fâilün parçasının eklenmesiyle oluşur.
-
Mehmet Fuat Köprülü, divanların hece ölçüsünün 8+8 kalıbına uyduğunu bildirmektedir.
-
Divanlar ya gazel ya da murabba, muhammes, müseddes biçimlerinde olur. Musammat divanlar da vardır.
-
Dörtlüklerden oluşan divanların kafiye şeması şöyledir: aaba - ccca - ççça. Bu şema, ilk dörtlüğün uyak durumuna göre değişebilir: aaaa-bbba-ççça / abab-cccb-çççb / aaab-cccb-çççb.
Örnek Divan - 1 (Mekkî):
Ser-nigun kıldık zamanın sagar-ı minasını
Çekmeyiz şimden gerü sakinin istiğnasını
Sagarından badesinden neşesinden çektik el
Başına çalsın felek ahval-i nâ-ber-câsını
Hırka-puş olduk kalender-meşreb olduk hasılı
Hiçe saydık alemin a'lâsını ednasını
Düstüler çah-ı kazaya göz göre ikbâl için
Alemin gördük nice bina vü na-binasını
Biz libas-ı fahrı Mekki çak çak ettik yine
Talihi her kimse giysin atlas u dibasını
Örnek Divan - 2 (Gevheri):
Şerh edip raz-ı derûnum ol cenana söylesem
Payine yüzümü sürsem bi-bahane söylesem
Katre-i eşkim dökülse dane dane söylesem
Çektiğim her türlü gamdan bir nişane söylesem
Tutalım ben söylemişim ol peri ma'zûrdur
Tıfl-ı nev-res hal-i dilden bilmemek meşhûrdur
Bilse de bi-merhamettir hüsnüne mağrûrdur
Bana rahm etmez o kâfir Müslümana söylesem
Halimi takrir edersem yare bî-ma'nâ yere
Ede mi te'sir gûya su geçe mi mermere
Ol kadar mazmunlu sözler söyledim ki dil-bere
Bülbül-i gûya olurdu bi-zebana söylesem
Çok muhabbet nüshasını alnıma yazdı kalem
Başıma cem oldu hep pervaneler çekti alem
Ne çırağlar yaktı gör kim sineme şem-i elem
Derdimi bir anlar olsa yana yana söylesem
Cam-ı çeşmimdir görünen eldeki peymane-var
Saki-i gam dil surahiden alır meyhane-var
Gevheri bu keyfile çok söyledin divane-var
Kail idim bir kelamı akılane söylesem
🔹 Selis
-
Halk edebiyatında aruz ölçüsü kullanılarak yazılan şiirlerdir.
-
Genellikle 19'uncu yüzyıl âşıkları tarafından kullanılan selisin en fazla yazılan tipi gazeldir.
-
Hece ölçüsünün on beşli kalıbına da uyan selislerin en belirgin özellikleri farklı bir ezgiye sahip olmalarıdır.
-
Selis, aruzun "fe'ilâtün (fâilâtün) fe'ilâtün fe'ilâtün fe'ilün" kalıbıyla yazılan gazellere denir.
-
Murabba, muhammes, müseddes biçimiyle yazılmış selisler de vardır.
-
Uyak düzeni; divan, semai ve kalenderide olduğu gibidir.
Selis Örneği - 1 (Tokatlı Nuri):
Gide mi haşre kadar hüzn ile firkat acaba
Yoksa hâsıl ola mı yar ile vuslat acaba
O mürüvvetsiz o zalim o sitem-karenin ah
Ere mi damenine dest-i meserret acaba
Baksa bir kerre benim hâl-i diğer-gûnuma ol
Çeşm-i insaf ile etmez mi mürüvvet acaba
Beni gördükte yüzün döndürür ol âfet-i cân
Ne içindir bana bu rütbe eziyyet acabâ
Kime şekvâ edeyim kimlere feryâd edeyim
Uzanırsa nideyim leyle-i hasret acabâ
Mürg-ı dil-dâr-ı heves bir gün olup meyl ede mi
Kona mı Nûri kulun başına devlet acabâ
Selis Örneği - 2 (Tokatlı Nûri):
Yine aldı gam u efkâr-ı dili dâğ-ı tenin
Acımaz mı yüreğin merhametin yok mu senin
Ne revâ çevri ola goncaya serv-i semenin
Acımaz mı yüreğin merhametin yok mu senin
Bunca cevr ettiğini kimseler ey gül edemez
Ben gibi nâle vü nâlişleri bülbül edemez
Ah u efgânıma kâfir de tahammül edemez
Acımaz mı yüreğin merhametin yok mu senin
Bunca derde kim kodun âşık-ı bî-çâreleri
Tiğ-ı cevrin ile açtın sineme yâreleri
Dâğ dâğ oldu a kâfir ciğerim püreleri
Acımaz mı yüreğin merhametin yok mu senin
Çünkü göğsünde yok insâfın a zâlim nideyim
Varayım haşım alıp özge diyâra gideyim
Sen git ağyar ile gül oyna da ben zâr ideyim
Acımaz mı yüreğin merhametin yok mu senin
Derd-i aşkın komadı Nûri mecâlim yetişir
Bu kadar çekmeye de kalmadı hâlim yetişir
Yetişir çekticeğim gayri a zâlim yetişir
Acımaz mı yüreğin merhametin yok mu senin
🔹 Semai
-
Aruz ölçüsünün "Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün" kalıbıyla yazılır.
-
Bunun da ayaklı (yedekli) biçimi vardır; semainin gazel biçimi ile düzenlenmiş olanlarında, her dizenin altına Mefâîlün Mefâîlün ya da Mefâîlün Feûlün parçasının eklenmesiyle oluşur.
-
Gazel, murabba, muhammes, müseddes biçiminde yazılırlar. Uyak düzenleri, divan ve seliste olduğu gibidir.
-
Semailer, hece ölçüsünün 8+8 kalıbına da uyarlar.
-
Semailer üç türlüdür:
-
Gazel, murabba, muhammes, müseddes, biçiminde olanlar
-
Musammat semai: Aruzun aynı kalıbında olan, fakat her beyiti dört parçadan meydana gelen semailerdir.
-
Ayaklı (yedekli) semai
-
Semaî Örneği - 1 (Seyrânî):
Fitil veş giy külâht şem'a-yı sûzâneden çıkma
Dolaş şem'in civârın merkez-i pervâneden çıkma
Eğer maksat seyâhatsa gönül deryâ-yı vahdette
Hubâb-ı bâde veş devret leb-i peymâneden çıkma
Eğer yârin yanağın okşamak öpmek ise arzun
Derâguş eyle dendân-ı dehân-ı şâneden çıkma
Eğer Seyrâni'ye sûret-perest dersen bu deyrin sen
Asıl divârına suret gibi büthâneden çıkma
Semaî Örneği - 2 (Hengamî):
Efendim gel bana bildir bu istiğnâ ne âdettir
Bana bildir bu istiğnâ ne âdettir adâlettir
Bu istiğnâ ne âdettir adâlettir hâlâvettir
Ne âdettir adâlettir hâlâvettir nezâkettir
Nice tarif edem medhin bu âlemde senin dilber
Edem medhin senin bu âlemde dilber rûyin enver
Bu âlemde senin dilber rûyin enver lebin sükker
Senin dilber rûyin enver lebin sükker saâdettir
Yanağında açılmıştır o gonca-ter gül-i ra'nâ
Açılmıştır o gonca-ter gül-i ra'nâ gözü şehlâ
O gonca-ter gül-i ra'nâ gözü şehlâ ne hûb sevda
Gül-i ra'nâ gözü şehlâ ne hûb sevdâ ne takattir
Cüdâ kılmaz seni Hengâm bedenden can cüdâ olsa
Seni Hengâm bedenden cüdâ olsa feda olsa
Bedenden can cüdâ olsa fedâ olsa gedâ olsa
Cüdâ olsa fedâ olsa gedâ olsa şefaattir
🔹 Kalenderî
-
Halk şairleri tarafından aruzun mef'ûlü mefâ'îlü mefâ'îlü feûlün kalıbıyla gazel, murabba, muhammes, müseddes biçiminde söylenen şiire denir.
-
Özel bir ezgiyle okunur. Ezgisi bakımından düz kalenderî, Acem kalenderisi, Emrah kalenderisi gibi çeşitlere ayrılır.
-
Kafiye düzeni divan ve semaî ile aynıdır.
-
Bu tür şiirler 3+4+3+4 veya 7+7 şeklinde on dört heceli iken, sonradan yerine aruz vezninin geçtiğini ileri sürenler vardır.
Örnek Kalenderî - 1 (Tokatlı Nurî):
İçtin mi a cânım yine mestâne durursun
Gamzen gibi âşıklara bîgâne durursun
Kimden söz işittin ki celâ hakkına dâir
Böyle güzelim hâtırı vîrâne durursun
Geç şâhım otur başımın üstünde yerin var
El bağlı efendim kime divâne durursun
Bir çift idiniz vuslat-ı devlette geçen gün
Nettin eşini ey peri bir dâne durursun
Sen al ile başımdan alıp aklımı şimdi
Ey rind-i felek-meşreb edibane durursun
Öldürmek ise Nûri kulun kasdına böyle
Çek hançeri öldür a paşam ne durursun
Kalenderi Örneği - 2 (Gedâyî):
Gönlüm seni ey şûh-i sitem-ger sever oldu
Hicrin bana âh kim neler etti neler oldu
Sensiz geceler hem-demim âh-ı seher oldu
Her sâat-ı hicrin bana bin yıl kadar oldu
Feryâd u figânım bu gece arşa dayandı
Derd ü gam ile dîdelerim kana boyandı
Firkat günü âh böyle uzandıkça uzandı
Her sâat-ı hicrin bana bin yıl kadar oldu
Rahm eyle bu firkat odunu söndür efendim
Bir katre zülâl-ı lebini gönder efendim
Mehcûr olalı bir iki üç gündür efendim
Her sâat-ı hicrin bana bin yıl kadar oldu
Ahımla cihan gamz eder bu ne aceb âh
Hicran oduna can u ciğer yandı bu şeb âh
Neyse bu Gedâyî kulunu terke sebeb âh
Her sâat-ı hicrin bana bin yıl kadar oldu
🔹 Satranç
-
Saz şairlerinin aruzla yazdıkları türlerden biri olan Satranç'ın örnekleri de azdır ve ancak 19. yüzyılda görülür.
-
Aruz ölçüsünün "Müfteilün Müfteilün Müfteilün Müfteilün" kalıbıyla ve musammat gazel biçimiyle düzenlenir. Özel bir beste ile söylenir.
-
Satranç, musammat beyitlerinden oluştuğu için her dize iki eşit parçaya bölünür ve iç uyak bulunur. İç uyaklarına göre uyak şeması şöyledir: abab - cccb - çççb. Satranç hece ölçüsünün 8+8 kalıbına da uyar.
Satranç Örneği (Âşık Dertli):
Medhine meddâh olalım hüsrev-i hûban güzele
Vasfına sözler bulalım dinleye yaran güzele
Benzeyemez hür u melek hidmetine çektik emek
Dişleri zer şâne gerek zülfü perişân güzele
Dayanamam nazlarına tûti gibi sözlerine
Çekme seza gözlerine kuhl-i Sıfâhan güzele
Söyleme efsâne gibi bakması bigâne gibi
Şem'ine pervâne gibi yan güzele yan güzele
Söylese diller dolaşır bakmaya gözler kamaşır
Sırmalı kaftan yaraşır serv-i hırâman güzele
Yüzüne zer hızma ile cebhe zeheb düzme ile
Başta oya yazma ile yakışır elvan güzele
Ruhları gül goncafemi kendi aşiret Hatem'i
Gezseler Rûm u Acemi olmaya akran güzele
Serv-i sehî kametime kâmet-i kıyametime
Gelse eğer davetime kesmeli kurban güzele
Emrine ta at edelim çevrine gayret edelim
Haneyi halvet edelim bir gece mihman güzele
Câm ile mey süzdürelim bezme şeker ezdirelim
Seyr ederek gezdirelim bâğ ile bostan güzele
Dertli-i efkendeleriz vasfını gûyendeleriz
Can baş ile bendeleriz şimdi Alî-şan güzele
🔹 Vezn-i âhar
-
Aruz ölçüsünün "Müstef'ilâtün Müstef'ilâtün Müstef'ilâtün Müstef'ilâtün" kalıbıyla düzenlenir.
-
Vezn-i aherde her dize, ilkle uyaklı, dört eşit parçaya bölünmüştür. Bir bentteki dizelerin her parçası ayrı harfle gösterilirse, bendin şeması şöyle olur:
Abcç
Bcçd
Cçde
Çdef
-
Birkaç bentten oluşan bir vezn-i aherin uyaklarının genel şeması, divan, selis, semai ve kalenderinin aynıdır. Üçlüklerden kurulu vezn-i aherin genel uyak şeması ise şöyledir: Aab - ccb - ççb.
Dört Mısralı Vezn-i Aher Örneği (Tokatlı Nuri):
Ey vasl-ı cennet / kıl cana minnet / vay serv-i kamet / cân içre cânsın
Kıl cana minnet / vay serv-i kamet / cân içre cansın / nevres fidansın
Vay serv-i kamet / cân içre cânsın / nevres fidansın / şûh-ı cihansın
Cân içre cânsın / nevres fidansın / şûh-ı cihansın / gözden nihansın
Uftâden oldum / gül gibi soldum / sor bana n'oldum / çevrinle cânân
Gül gibi soldum / sor bana n'oldum / çevrinle cânân / oldum perîşân
Sor bana n'oldum / cevrinle cânân / oldum perîşân / ey fitne-devrân
Cevrinle cânân / oldum perîşân / ey fitne-devrân / âhir zamansın
Bir hûb edâsın / pek dil-rûbâsın / lîk pür-cefâsın / sırrın bilinmez
Pek dil-rûbâsın / lîk pür-cefâsın / sırrın bilinmez / nakşın alınmaz
Lîk pür-cefâsın / sırrın bilinmez / nakşın alınmaz / mislin bulunmaz
Sırrın bilinmez / nakşın alınmaz / mislin bulunmaz / bir nev-civânsın
Aşüfte hâlim / ref'et melâlim / gel beri zâlim / lütfet ne dersem
Ref'et melâlim / gel beri zâlim / lütfet ne dersem / ol bana hem-dem
Gel beri zâlim / lûtfet ne dersem / ol bana hem-dem / gönlüme her dem
Lütfet ne dersem / ol bana hem-dem / gönlüme her dem / günden ayansın
Ettimse âhi / fethetti mâhı / aşk-ı İlâhî / var sende gâyet
Fethetti mâhı / aşk-ı İlâhî / var sende gâyet / Haktan hidâyet
Aşk-ı İlâhî / var sende gâyet / Hak'tan hidâyet / Nûrî nihâyet
Var sende gâyet / Hak'tan hidâyet / Nûrî nihâyet / sâhib-i divânsın
İç Kafiyelerin Durumu:
-
a. Her bent'in birinci mısraındaki ikinci parça, ikinci mısraın başında,
-
b. Her bent'in birinci mısraındaki üçüncü parça, üçüncü mısraın üçüncü parçası olarak,
-
c. Her bent'in birinci mısraındaki son parça, dördüncü mısraın birinci parçası olarak tekrarlanır.
Her bendi üç mısralı vezn-i aher de vardır. Ancak örneğine az rastlanır:
Üç Mısralı Vezn-i Aher Örneği (Tokatlı Nurî):
Ey cân-ı âlem / bir ince belsin / her sırra mahrem / sen bî-bedelsin
Ey cân-ı âlem / her sırra mahrem / vay gonca gül-fem / gayet güzelsin
Gayet güzelsin / sen bî-bedelsin / bir ince belsin / tûl-i emelsin
Ey çeşm-i fettân / anladım bildim / yok sende imân / beyhûde yeldim
Ey çeşm-i fettân / yok sende imân / katlime fermân / ben revâ kıldım
Ben revâ kıldım / beyhûde yeldim / anladım bildim / âhir ecelsin
Çok derde düştüm / var söyle yâre / aşkınla piştim / yandım ne çâre
Çok derde düştüm / aşkınla piştim / yandım tutuştum / bir şîvekâre
Bir şîvekâre / yandım ne çâre / var söyle yâre / durmasın gelsin
Bir vasla ermek / hûbların şahı / yüz yüze sürmek / diller penâhı
Bir vasla ermek / yüz yüze sürmek / yok mudur görmek / sen hüsn-i mâhı
Sen hüsn-i mâhı / diller penâhı / hûbların şâhı / burc-i hilâlsin
Dur dunsa bensiz / aferin Nûrî / gülsüz dikensiz / etme gurûri
Dur dunsa bensiz / gülsüz dikensiz / istemem sensiz / cennât ü hûrî
Cennât ü huri / etme gurûri / âferin Nûrî / sâhib-gazelsin
🔍 LEBDEĞMEZ (DUDAKDEĞMEZ)
Leb kelimesinin Osmanlıca yazılışı: leb ~ لب şeklindedir. Farsça kökenlidir ve dilimize de Farsçadan girmiştir. Kelimenin sözlüklerdeki anlamı: dudak manasındadır. Leb kelimesinin dudak anlamı ile kurulmuş çok sayıda terkip ve tamlaması vardır:
“Şeker-leb: şeker dudaklı. Gonce-leb: konca gibi dudağı olan. leb-i âftâb: gölge. leb-i cânân: sevgilinin dudağı. leb-i derya (deniz dudağı): mec. deniz kenarı. leb-i handan: gülen dudak. leb-i şefkat: şefkat dudağı. 2) uç, kenar. leb-i cû: ırmak kenarı. leb-i cûy-bâr: su kenarı. leb-i hadrâ: ufuk. leb-i keştî-gâh: nehirlerin geçit yeri, boğaz, liman ağzı. leb-i sâgar: kadeh ağzı.” gibi.
Leb Değmez ise dudakdeğmez anlamına gelen bir edebiyat terimi olmuştur. Bu terim halk şiirinde iki dudağın bir birine değmeden söylendiği kelime ve dizelerden oluşan, içinde b, p, f, m, v sessiz harflerinin olmadığı kelimelerden ve dizelerden oluşan âşık edebiyatı nazım şeklinin adıdır.
Lebdeğmez, Divan şiirinde içinde “b, p, f, m, v” sessizlerinin olmadığı bir şiir yazmak anlamında bir söz sanatı olarak da kabul edilmiştir. Âşık şiirinde ise bir şiir şekli - nazım şekli olarak kabul görmüştür.
“b, p, f, m, v” sessizleri ön dudakta oluşan ancak ve ancak üst ve alt dudağın bir birlerine değmesi ile telaffuz edilebilen sessiz harflerdir. Bu sessiz harflerin olmadığı kelimelerden oluşan dizelerle bir şiir söylendiğinde dudaklar bir birine değmeden bir şiir söylenmiş olacak bu şiir de lebdeğmez olmuş olacaktır.
“b, f, p, m, v” sessizlerine eski dilde “Huruf u şefeviye” de denmiştir. Bu harfler sesli harflerden sonra ancak ve ancak dudakların bir birlerine değmesi ile söylenebilen harflerdir. İçinde bu harflerin olmadığı bir şiir yazmak ve sahnede söylemek âşık edebiyatı geleneğinde vardır. Bu gelenek daha ziyade iki âşık tarafından seyirci önünde yapılır. Âşıkların dudakları arasına bir iğne konulur ve içlerinde “b, f, p, m, v” harflerinin bulunmadığı lebdeğmez söylemeleri istenir. Âşık içinde “b, f, p, m, v” harflerinden birisi olan bir kelime söylemeye kalkarsa dudakları birleşmek isteyeceğinden iğne dudağına batacaktır.
Böylece dudakları arasında iğne olan âşıkların izleyici önünde doğaçlama – irticalen – söyledikleri bu şiir ve atışma şekillerine lebdeğmez denmiştir. Anadolu âşık edebiyatında yaygın olan bu nazım şekli Azerbaycan edebiyatında da oldukça popülerdir. Lebdeğmez sanatı âşık edebiyatına mahsus bir şiir ve atışma şekli olmasına rağmen bazı divan şairleri de leb değmez örnekleri yazmışlardır.
Divan Şiirinden Lebdeğmez Örneği (Ahmet Remzi Dede):
Tarik-i aşka gir ehl-i Hüdâ ol
Gönül gel l’ayik-i her i’tilâ ol
Dilersen dehrde âzâde serlik
Gurur- u câh ı terk eyle , gedâ ol
Sakın izhardan ağyâra halin
Yine sen derdine çâre resâ ol
Cidâl-i kîl ü Kale yok nihâyet
Ricâlüllâh ile hal-âşinâ ol
Çekil izzetle uzlet kûşesinde
Aziz ol derd-i şöhretden cüdâ ol
“Dokunmaz leb lebe Remzi okurken”
Dehân-ı dilbere nükte nümâ ol
(Ahmet Remzi Dede’nin yazdığı bu şiirin sadece makta beytinin ilk dizesi hariç diğer dizeleri lebdeğmez özelliğindedir.)
📜 Âşık Edebiyatından Lebdeğmez Örneklikleri
Ozan Mizani (Taner Karataş):
Taner doğru yöne döndür yüzünü
İyi düşün yokuşunu düzünü
Önce yokla sonra söyle sözünü
Çirkin sözden geri al seni gönül
Göyçeli Âşıq Ah (1801 - 1911):
Səhər çağı səyyad gəzər səhrada,
İllər ayrısıdır, nazlı yar gələ.
Qəza-qədərinden, ay yazıq ana,
Qalarsan intizar ay ilə-ilə.
(Not: Bazı bölümler alıntıdır.)
