YKS EDEBİYAT

HALK EDEBİYATI (ANONİM VE ÂŞIK TARZI)

🌾 HALK EDEBİYATI

  • Halk arasında ortaya çıkmış ve İslamiyet öncesi sözlü edebiyat geleneğinin devamı niteliğinde gelişmiş edebiyattır.

  • Anonim Halk edebiyatı, Aşık Tarzı Halk edebiyatı ve Tekke (Dini-Tasavvufi) Halk edebiyatı olmak üzere üç kolda gelişme göstermiştir.

  • Kullanılan dil, halkın kullandığı, konuştuğu dildir. Halk deyimlerine ve halk söyleyişlerine bolca yer verilmiştir.

  • Şairler şiirlerini saz eşliğinde ve belli bir ezgiyle söylemişlerdir.

  • Nazım birimi dörtlüktür.

  • Ölçü, hece ölçüsüdür. Genellikle 7-8-11’li ölçü kullanılmıştır. Sayısı fazla olmamakla birlikte aruz ölçüsünü kullananlar da vardır.

  • Divan edebiyatındaki mazmunlar kadar olmasa da benzetmelerden yararlanılmıştır. (boy, serviye; yüz, aya; diş, inciye; yanak, güle benzetilmiştir.)

  • Genellikle yarım kafiye kullanılmış, rediften de çokça yararlanılmıştır.

  • Aşk, tabiat, hasret, ölüm, ayrılık, yiğitlik, din, ölüm, zamandan şikâyet, toplum en çok işlenen konulardır.

  • Şiirlerin özel başlığı yoktur.

  • Sanatçılar genellikle eğitim görmemiş, halk arasında yetişmiş kişilerdir.

  • Divan edebiyatının tersine somut bir edebiyattır. Anlatılan güzeller halkın arasında yaşar, ulaşılması da mümkündür.

  • Şairlerin şiirlerini topladıkları defterlere “cönk” denir.

  • En önde gelen tür, şiiridir.

I. ANONİM HALK EDEBİYATI

  • Söyleyeni belli olmayan ürünlerin oluşturduğu edebiyattır.

  • Ürünler, halk arasında nesilden nesile aktarıldığı için zamanla değişmiştir. Özellikle yayıldığı yörenin özelliklerine göre şekil almıştır.

  • Dili son derece sadedir.

  • Nazım ağırlıklı olmakla beraber nazım- nesir olarak kaleme alınmıştır.

  • Mani, türkü, ninni, tekerleme, masal, halk hikâyesi, bilmece, deyim, karagöz, meddah… anonim halk edebiyatı ürünleridir.

📑 NAZIM ŞEKİLLERİ

🔹 MANİ

  • Halk edebiyatının en küçük nazım şeklidir.

  • Genellikle yedili heceyle söylenir.

  • Genellikle yarım kafiye kullanılır.

  • Uyak düzeni aaxa şeklindedir.

  • Her konuda söylenebilir.

  • “Manici, mani yakıcı, mani düzücü, mani atıcı” adı verilen kişiler tarafından belli bir ezgiyle söyleşir.

  • İlk iki dize doldurma dizelerdir, konuya giriş için söylenir. Asıl anlatılmak istenen son iki dizede yer alır.

📌 Mani Çeşitleri

Birçok mani çeşidi vardır. En çok kullanılanlar düz ya da tam mani, kesik mani, cinaslı mani, yedekli mani, artık manidir.

  • Düz Mani: Yedişer heceli dört dizeden oluşur. Kafiyeleri çokluk cinassızdır.

  • Kesik Mani: Birinci dizesi 7 heceden az, anlamlı ya da anlamsız bir sözcük grubu olan maniler. Bu kesik dize sadece kafiyeyi hazırlar. Eğer meydan ve kahvehanelerde söylenen ve ilk dizeleri "aman aman" ünlemi ile doldurulan manilerse bunlara İstanbul manileri denir.

Örnek Kesik Maniler:

Karaca

Aldım aşkın tüfeğin

Vurdum bir kaç karaca

Dünyada bir yâr sevdim

Kaşı gözü karaca

Dağ bana

Bahçe sana bağ bana

Değme zincir kâr etmez

Zülfin teli bağ bana

Ayağı

Kuşlardan bir kuş gördüm

Var başında ayağı

Üstad manici isen

Aç maniden ayağı

  • Cinaslı Mani: Kesik manilerde eğer kafiye cinaslı ise bunlara cinaslı mani denir.

  • Yedekli (artık) Mani: Düz maninin sonuna aynı kafiyede iki dize daha eklenerek söylenen maniler. Cinaslı kafiye kullanılmaz, birinci dizeleri anlamlıdır. Yedekli maniye artık mani de denir.

Örnek Yedekli Maniler:

Ağlarım çağlar gibi

Derdim var dağlar gibi

Ciğerden yaralıyım

Gülerim çağlar gibi

Her gelen bir gül ister

Sahipsiz bağlar gibi

Ne viran çeşme imiş

Su içecek tası yok

Yıkıldı viran gönlüm

Yapacak ustası yok

Şu vefasız dünyanın

Ucu var ortası yok

  • Deyiş: İki kişinin karşılıklı söylediği manilerdir. Soru yanıt şeklinde düzenlenir. Bir başka kişinin ağzındanmış gibi aktarıldığı şekilleri de vardır.

📜 ÖRNEK MANİLER VE DEYİŞLER

Adilem sen naçarsın

İnci mercan saçarsın

Dünya deniz olanda

Gönlüm nere kaçarsın

Ağam derim naçarım

İnci mercan saçarım

Dünya deniz olunca

Ben kuş olup kaçarım

Adilem sen naçarsın

La'lü gevher saçarsın

Ben azrail olunca

Kuzum nere kaçarsın

Ağam derim naçarım

La'l ü gevher saçarım

Sen azrail olunca

Ben cennete kaçarım

Bostanlarda fasulye

Anam gitti gezmeye

Ben anamdan örendim

İnce boncuk çizmeye

Koyunum var karaman

Gaybolursa araman

Ben bir reçber kızıyım

Şehirliye yaraman

Dere boyu gidelim

Koyun kuzu güdelim

Sennen beni görmüşler

İnkâr bayrım edelim

Ak koyun kuzusuna

Gün tutmuş postusuna

Ne desen de ağlasam

Arnımın yazısına

Tren gelir öterek

Kömürünü dökerek

Ben anamdan ayrıldım

Gözüm yaşım dökerek

Tut yedim duttu beni

Yârim unuttu beni

Yarı yola varmadan

Hıçkırık tuttu beni

Ak tavuk aldın mı?

Kümese koymadın mı?

Kör olası gaynana

Sen gelin olmadın mı?

Kapelesi ketenden

Yârim indi trenden

Boynuna sarılayım

Gülünü incelmeden

Kayalar yarılmasın

Yar bana darılmasın

Yar bana darılıp da

Ellere sarılması

Çaya inesim geldi

Şeker yiyesim geldi

Ala gözlü ablamı

Gene göresim geldi

Su içtim kana kana,

Sular akar yana yana,

Yüzün bir gün görmedim,

Bilmem gidem ne yana.

Merdiven indirdiler,

Atlara bindirdiler,

Kızım seni kahır eline gönderdiler,

Ağlar silinir silinir ağlar.

Gelin geldi evimize,

Şenlik kurdu köyümüze,

Hoş geldin allı gelin,

Sefa geldin pullu gelin.

Baban carsıya vardı mı?

Alını yeşilini aldı mı?

Suda kızıma dedi mi?

Haydı kızım kutlu olsun.

Haydı kızım kınan kutlu olsun,

Burada dilin tatlı olsun.

Çağırın gelin kızın anasını

Kızı gelin oldu görsün.

Allah muradını verdi bugün,

Anasını kızsız koyan

Evlerini ıssız koyan,

Testisini susuz koyan.

Kahve doktum kuruna,

El vurmayın durula,

Yârime yar diyeni,

Sol göğsünden vurula.

Bayburta giden yollar

Uzadıkça uzarlar,

Geçme bizim kapıdan

Eller bana kızarlar.

Maşrapanın kalayı,

Kızlar çeker halayı,

Allah için söyleyin,

Var mı askın kolayı.

Suya bulgur ezerim,

Hem ezer hem süzerim,

Ben yarımın derdinden

Deli olmuş gezerim.

Hey hızara hızara

Dalda elma gızara

Beni sana vermizler

Başka yerden giz ara

Gayadan öküz bakar

Öküzün arnı sakar

Delikanlı dururken

Sakallıya kim bakar

Mendil aldım onbeşe

Onu serdim güneşe

Gitti yârim gelmedi

Beni aldı telaşe

Dağdan kestim kereste

Kuş besledim kafeste

Yârin hasta dediler

Yetiştim son nefeste

Karşıda ala inek

Tüyleri benek benek

Hiç boğazımdan geçmiyor

Yarsız yediğim yemek

Kuş kafese girmiyor

Buna aklım ermiyor

Hiç boşuna ah çekme

Annem beni vermiyor

Evleri sarı boya

Gel yarim doya doya

İç vereme tutuldum

Gamıma koya koya

Armut dalda bir iki

Saydım baktım on iki

On ikinin içinde

Gök yazmalı benimki

İnce yazma düreyim

Aç koynunu gireyim

Uyan uyan sar beni

Yar olduğunu bileyim

Tavanlarda tencere

El vurmadım incire

Gavur babam duymasın

Çeker beni zencire

Çaya indim taş buldum

Yüzüğüme kaş buldum

Neredeydin la sürgün

Yanıma yoldaş buldum

Arabası kirenden

Mendil sallar trenden

Abenim nazlı yarim

Nasıl ayrıldın benden

🔹 TÜRKÜ

  • Halk edebiyatının en yaygın nazım şeklidir.

  • Ezgiyle söylenen bir nazım şeklidir. Söyleyeni belli olanlar da vardır.

  • Hece ölçüsüyle ve yalın bir dille söylenir.

  • Hecenin bütün kalıplarıyla söylenebilir. (Genellikle 7-8-11'li heceyle)

  • Asıl sözlerin yer aldığı bölüme “bent, hane”, nakarat kısmına “kavuştak” denir.

  • Halk arasında heyecan uyandıran her olaya türkü yakılabilir. Ağırlıklı işlenen temalara aşk, hasret, ölüm, gurbet gibi konular işlenir.

  • Halk arasında “yır” olarak da bilinir.

  • Konularına, yapılarına, ezgilerine göre (uzun havalar, oyun havaları, usullüler...) ayrılır.

Yârim İstanbul'u mesken mi tuttun,

Gördün güzelleri beni unuttun,

Sılaya gelmeye yemin mi ettin.

Gayri dayanacak özüm kalmadı,

Mektuba yazacak sözüm kalmadı.

🔹 NİNNİ

  • Çocukları uyutmak amacıyla söylenen, kendine özgü bir ezgisi olan şiirlerdir. Çoğunlukla tek dörtlükten oluşur. Divanı Lügatit Türk’te “balubalu” olarak isimlendirilmiştir.

Uzaktan ses duyulmaz

Taş sert ise oyulmaz

Her şeye doyulur da

Benim yavruma doyulmaz

🔹 AĞIT

  • Ölen kişinin arkasından söylenen, onun ölümünden duyulan acıyı anlatan şiirlerdir. Sel, deprem gibi afetlerle ilgili söylenen ağıtlar da vardır. Genellikle hecenin 7’li 8’li kalıplarıyla sömürülür. İslamiyet öncesi dönemde "sagu", Divan edebiyatında "mersiye" ağıtın karşılığı olarak kullanılmıştır.

İlkbaharda her çiçekler bezeri,

Sonbaharda döker yaprak gazeli,

Kardeşim şehit olmuş nerde mezarı?

Felek beni taşa çaldı neyleyim.

Felek sille vurdu ben oldum sersem,

İyi olmaz dediler her kime sorsam,

Varsam da hekime muayene olsam,

İyi olmadık derdi hekim neylesin.

(Not: Bazı bölümler alıntıdır.)

📑 ANONİM HALK EDEBİYATI DİĞER ÜRÜNLERİ

🔹 Masal

  • Düz yazı (nesir) şeklinde söylenir. Kimi masallarda kısa da olsa manzum parçalar görülür.

  • Masallar tamamen hayal ürünüdür. Anonim bir türdür.

  • Masalın giriş bölümünde tekerleme denilen kalıplaşmış sözlere yer verilmektedir. Olamayacak şeylerin sıralandığı başlangıç tekerlemesi, hem dinleyenlerin ilgisini çekme hem de birazdan anlatılacak olağanüstü olaylara dinleyiciyi hazırlama işlevi görür.

  • Masalın son bölümünde ise masalda gelişen olaylar sonuca bağlanarak masal bir tekerlemeyle bitirilir.

  • Masallarda dinî inançlar ve millî duygular pek işlenmez. (evrenseldir).

  • Masal kişileri bir padişah, bir tüccar, bir koca karı, Altın Toplu Sultan ya da Keloğlan gibi yersiz adsız kişilerdir. İnsanların yerini kimi masallarda hayvanlar alır ya da maceralarına devler, periler, ejderhalar... gibi gerçekte var olmayan tabiatüstü varlıklar karışır.

  • Masallarda dinleyenlerin alacağı dersler vardır. Masallar mutlu sonla biter.

  • Olayların geçtiği zaman belirsizdir.

  • Masalların anlatımında çoklukla duyulan geçmiş zaman (-miş) ya da geniş zamanın rivayeti kullanılır.

  • Masallarda mekânlar da belirsiz ya da gerçekte var olmayan yerlerdir.

  • Masalların dili sade, üslubu da akıcıdır. Masallar yoğun bir anlatıma sahip kısa anlatılardır.

  • Pertev Naili Boratav ile Eflatun Cem Güney'in Türk masalları üzerine yaptıkları birçok derleme ve çalışma mevcuttur.

🔹 Efsane

  • Efsane; bir yer, kişi ya da olay hakkında inanılarak anlatılan, genellikle olağanüstü özelliklere sahip, sanatsal üslup kaygısından yoksun kısa anlatılardır.

  • Anonim halk edebiyatı ürünleridir. Kısa mensur (düzyazı) anlatılardır.

  • Konuşma diliyle söylenir, edebî bir kaygı içermez.

  • Konusu bir kişi, yer veya olaydır. Çoğunlukla olağanüstü olayları içerir.

  • Efsaneyi aktaran kişi ve dinleyiciler anlatılanların gerçek olduğuna inanır. Bu, efsaneyi masaldan ayıran en önemli özelliktir.

  • Kimi efsanelerde kutsiyet vardır. Din büyüklerinin yaşamları ve olağanüstü davranışlarıyla ilgili bu tür efsanelere "menkıbe" denmektedir.

  • Efsaneler, genelde bir mesaj ya da öğüt verir. İçinden çıktığı toplumun kültürel değerlerini içerir. Ancak bazı efsanelerin benzerlerini farklı kültürlerde de görmek mümkündür.

🔹 Menakıpname

  • Menkıbe; din büyüklerinin (ermiş kişi, evliya) yaşamları, maceraları ve olağanüstü davranışlarıyla ilgili hikâyelerdir.

  • Menakıp, menkıbe sözcüğünün çoğul halidir.

  • Menakıpname ise menkıbelerden oluşan eserlere verilen ortak isimdir.

  • Birer sözlü edebiyat ürünü olan menkıbeler, sözlü kültürde çeşitlenerek yayılır.

  • Bu tür eserleri diğer sözlü edebiyat ürünlerinden (masal, efsane vb.) ayıran temel özellikler şunlardır: gerçek kişileri konu alması, ilgili kişinin yaşadığı zaman ve mekânın bilinmesi, anlatılan olayın gerçek olduğuna inanılması.

🔹 Halk Hikâyeleri

  • Gerçeğe yakın olayların yer yer doğaüstü unsurlarla birlikte verilerek anlatıldığı uzun soluklu anlatım türüdür.

  • Geleneksel bir içeriği olan, kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarılan öykülerdir.

  • Halk hikâyeleri, destan söyleme geleneğinin devamıdır.

  • Nazım - nesir karışık bir yapıya sahiptir. Nazım (şiir) bölümü saz eşliğinde söylenir.

  • Sözlü edebiyat ürünleridir (anonim).

  • Kişiler ve olaylar gerçeğe yakındır; olağanüstülükler sınırlıdır.

  • Bu hikâyelerin metinleri kurmacadır ve bu metinlerde dil şiirsel işleviyle kullanılmıştır.

  • Genellikle aşk ve kahramanlık konuları işlenir. Bazı hikâyelerde aşk ve kahramanlık beraber işlenir.

  • Halk hikâyelerinin yayılıp tanınmasında âşıkların yanı sıra XV. yüzyıldan itibaren özellikle büyük şehirlerde rastlanan meddahların da önemli bir rolü olmuştur.

  • Ortaya çıktıkları dönemin sosyal, siyasal ve kültürel özelliklerini yani zihniyeti yansıtır.

  • Olaylar halkın anlayacağı sade bir dille anlatılır.

  • Halk hikâyesinin içinde masal, efsane, fıkra, deyim, atasözu, bilmece örneklerine rastlanabilir.

  • Genellikle mutlu bir biçimde biter.

  • Halk hikâyeleri ilahî bakış açısı ile oluşturulur.

🔹 Tekerlemeler

  • Ses ve sözcük oyunlarıyla kurulan kalıplaşmış sözlerdir.

  • Tekerlemelerde güldürmeye, şaşırtmaya, abartmaya dayalı söz kalıpları birbiri ardınca sıralanır.

  • Tekerlemeler; bağımsız olarak söylendiği gibi masallarda, meddah hikâyelerinde, halk tiyatrosunda, çocuk oyunlarında ya da bilmecelerde de görülür.

  • Belli bir konusu yoktur. Tekerlemeler, anlamlı olabildiği gibi anlamsız sözlerden de oluşabilir.

  • Mensur (düzyazı), manzum (ölçülü-uyaklı şiir), manzum-mensur karışık olmak üzere üç şekilde olabilir.

  • Tekerlemeler oluşturulurken seci, aliterasyon, ölçü, uyak gibi ahengi ve ritmi sağlayan unsurlardan yararlanılır.

🔹 Bilmeceler

  • Bir şeyin niteliklerini üstü kapalı söyleyerek onun ne olduğunu dinleyene ya da okuyana bırakan oyundur.

  • Amaç; adı verilmeden kapalı bir şekilde, yakın-uzak ilişkilerle ve çağrışımlarla ifade edilen varlık, kavram ya da olayı buldurmaktır.

  • Cevaplar çoğu kez tek bir sözcüktür.

  • Bilmeceler "ol nedir?", "bil bakalım", "bilen bilsin", "ne derler?" şeklinde bir soru cümlesi de içerebilir. Ancak bilmecelerde genelde soru sadece ima edilir.

  • Bilmecelerde cevabı tarif etmek için çeşitli söz sanatlarından yararlanılır.

  • Bilmecelerin önemli bir kısmı manzumdur (ölçülü, uyaklı şiir).

🔹 Geleneksel Türk Tiyatrosu

  • Modern tiyatronun dışında kalan ve kökleri İslamiyet öncesine kadar dayanan Türk seyirlik oyunları genel olarak Geleneksel Türk Tiyatrosu olarak anılmaktadır.

  • İslamiyet öncesinde sığır, yuğ, şölen adları verilen törenlerindeki gösteriler Türk tiyatrosunun ilk örnekleri sayılabilir.

Geleneksel Türk tiyatrosunun başlıca ürünleri şunlardır:

  • Meddah

  • Gölge Oyunu (Karagöz)

  • Orta Oyunu

  • Köy Seyirlik Oyunları

Genel Özellikleri:

  • Bu oyunların tümü sözlü edebiyat ürünüdür.

  • Yazılı bir metne dayanmazlar.

  • Usta-çırak ilişkisi ile gelişir ve devam eder.

  • Müzik ve dans bu oyunların ayrılmaz bir parçasıdır.

  • Taklit tüm oyunlarda önemli bir yere sahiptir.

  • Oyunlarda "gerçekçi" değil, "soyut" (simgesel) bir anlatım kullanılır (göstermeci tiyatro).

  • Oyunlardaki genel amaç güldürmek ve eğlendirmektir.

II. ÂŞIK TARZI HALK EDEBİYATI

Âşık edebiyatının kaynağı, İslamiyet'in kabulünden önceki Sözlü edebiyattır. 15. yy.dan sonra gelişerek günümüze kadar ulaşmıştır. Şiirini; aşk, doğa, kahramanlık gibi konularında, sazıyla birlikte söyleyen şairlere İslâmiyet'ten önce "ozan", "baksı", "kam", "oyun", "şaman" denilirken, İslâm'ın kabulünden sonra "âşık" ya da "saz şairi" denmiştir. Bu âşıkların oluşturduğu edebiyata da "Âşık Tarzı Türk Edebiyatı" denir.

Âşık edebiyatı şiirden ibarettir. Bu şiir din dışı bir şiirdir; âşık da denilen şairlerin kopuz, bağlama, cura, tambura eşliğinde söyledikleri sözlü-besteli edebiyat türüdür.

Usta-çırak ilişkisiyle yetiştirilen âşıkların çoğu okuma yazma bilmeyen ancak saz çalma ve şiir söyleme yeteneği olan kişilerdir. Âşıklar, saz şairliğini usta âşıkların yanında öğrenir, sonra onlardan mahlas alarak diyar diyar gezmeye, ellerinde saz şiirler söylemeye başlarlar. Gelişme alanları arasında kahvehaneler, asker ocakları, kervansaraylar, bozahaneler, tekkeler, konaklar vardır.

Âşık; bilgi, duygu ve becerisini yaptığı atışmalarda gösterir. Âşık şiiri diğer halk edebiyatı ürünleri gibi sözlü edebiyat ürünüdür. 15.yy.dan itibaren yazıya geçirilmeye başlanmıştır. Âşık şiirleri ilk olarak okuma yazma bilen kişilerce derlenerek 'cönk' adı verilen defterlere yazılmıştır. Âşıklık geleneği Anadolu coğrafyasında bugün de canlı olarak yaşatılmaktadır.

📌 Âşık Edebiyatının Özellikleri

  1. Âşık veya ozan denilen kişilerin, saz eşliğinde söyledikleri şiirlerden oluşur.

  2. Genelde sözlü olmasına rağmen şairler, şiirlerini "cönk" dedikleri defterlerde toplamışlardır.

  3. Şairler, sazlarını alıp köy köy, kasaba kasaba, şehir şehir dolaşmışlardır.

  4. Şiirlerde anlatım içten, canlı ve yalındır.

  5. Şairler, halkın içinden çıktığından halk dilini kullanmışlardır. Bu sade dil, 18. ve 19. yüzyıllarda bazı şairler tarafından Divan edebiyatının etkisinde kalmasıyla eski arılığını kaybetmiştir.

  6. Nazım birimi dörtlüktür.

  7. Koşma, semai, destan, varsağı gibi nazım şekilleri kullanılmıştır.

  8. Hece ölçüsünün genellikle 8'li ve 11'li kalıpları ile şiirler söylemişlerdir.

  9. Aşk, tabiat, gurbet, ayrılık, ölüm, özlem, kıskançlık, yiğitlik, toplumun sorunları, insan davranışları, bunlarla ilgili eleştiriler konu olarak işlenmiştir.

  10. Şiirlerin son dörtlüğünde şairin adı veya mahlası geçer.

  11. Genellikle yarım ve cinaslı kafiye kullanılmıştır.

  12. Benzetme (teşbih) ve kişileştirme (teşhis) en fazla yer verilen edebi sanatlardır.

  13. Bazı ürünlerde yöresel özellikler görülür.

  14. Şiirler genellikle irticalen yani içe doğduğu gibi söylenir.

  15. Divan edebiyatında görülen kalıplaşmış benzetmeler (mazmun) Halk edebiyatında da vardır. Buna göre sevgili anlatılırken yeşil başlı ördek, inci diş, elma yanak, badem göz, kiraz dudak, keman kaş, sırma saç, selvi boy gibi benzetmeler kullanılmıştır.

  16. Divan edebiyatı daha çok düşünceye önem verdiği için soyut bir edebiyattır. Halk edebiyatında ise şair gördüğünü, yaşadığını anlatır. Bu nedenle Aşık edebiyatı, somut bir edebiyattır. Ayrıca Divan edebiyatında sevgilinin tipi çizilir, adı söylemez. Halk edebiyatında ise sevgilinin adı (Elif, Ayşe...) vardır.

  17. Şiirler, işlenen konulara göre "koçaklama, güzelleme, taşlama, ağıt" gibi adlar alır.

  18. Âşık edebiyatı hayali olaylardan çok, gerçekçiliğin ön plana çıktığı bir edebiyattır.

📑 Âşık Edebiyatı Nazım Biçimleri

🔹 KOŞMA

Halk edebiyatının en yaygın nazım biçimidir. Genellikle hece ölçüsünün 11’li kalıbıyla, 3-5 dörtlük arasında söylenir. Koşmalar konularına göre ve yapılarına göre çeşitlerine ayrılır.

  1. Koşmalarda genellikle 11'li hece ölçüsü kullanılır. 4+4+3=11 ya da 6+5=11.

  2. Doğal güzellikler, sevgi, aşk, özlem, kahramanlık, eleştiri, acı, yakınma, hayata ait görüşler işlenir.

  3. Koşmanın kafiye örgüsü aaab, cccb, dddb ... / abab, cccb, dddb ... / abxb, dddb, eeeb ... / aaaa, bbba, ccca ... şekillerinden birisi olabilir.

  4. Genelde şiirin içinde özellikle de son dörtlükte şairin mahlası bulunur.

  5. Dili sade, anlatımı yalın ve içtendir.

  6. Koşmalar işlenen konulara göre çeşitli isimler alır. Bunlar aynı zamanda âşık edebiyatı nazım türleridir.

Uykudan uyanmış şahin bakışlım

Dedim sarhoş musun söyledi yok yok

Ak ellerin elvan elvan kınalım

Dedim bayram mıdır söyledi yok yok

Dedim ne gülersin dedi nazımdır

Dedim kaşın mıdır dedi gözümdür

Dedim ay mı doğdu dedi yüzümdür

Dedim ver öpeyim söyledi yok yok

Dedim aydınlık var dedi aynımda

Dedim günahım çok dedi boynumda

Dedim meh-tab nedir dedi koynumda

Dedim ki göreyim söyledi yok yok

Dedim vatanın mı dedi ilimdir

Dedim bülbül müdür dedi dilimdir

Dedim Nesimi Şah dedi kulumdur

Dedim satar mısın söyledi yok yok

Koşmalar ezgilerine göre ve yapılarına göre olmak üzere ikiye ayrılır.

  • a) Ezgilerine göre koşmalar: Özel bir ezgiyle okunur ve hece sayısı dikkate alınmaz. Ankara koşması, Acem koşması, Kerem, kesik Kerem, Gevherî, Sümmâni koşması gibi.

  • b) Yapılarına göre koşmalar: Koşmalar yapılarına göre 7'ye ayrılır.

📌 Yapılarına Göre Koşma Türleri

1) Düz Koşma: Âşık edebiyatında en sık kullanılan türtedir. Adi koşma olarak da adlandırılır. 11’li hece ölçüsüyle söylenir. Kafiye düzeni xaxa bbba ccca … / abab cccb dddb … şekillerindedir.

Daha senden gayrı aşık mı yoktur

Nedir bu telaşın hay deli gönül

Hele bir düşünsen fani dünyayı

Neler geldi geçti say deli gönül

Baktım iki kişi mezar eşiyor

Gam kasavet dalgalanıp aşıyor

Çok yaşayan yüze kadar yaşıyor

Topraklar başına vay deli gönül

2) Yedekli Koşma: Doğu Anadolu ve Azeri sahasındaki saz şairlerinin kullandıkları bir şekildir. İki şekli vardır:

  • Koşma-Mani: Koşma bentlerinin/beyitlerinin arasına aynı kafiyede bir bayati bendi ya da 7 heceli mani kıtası/bendi girer.

  • Yedekli Beşli Koşma: 8'li hece ölçüsüyle yazılır. İlk bend 5, ikinci ve yedek sayılan bend 4 dizelidir.

Koşma - Mani Örneği (Zülalî):

Hâb-ı nazda yatar iken uyandım

Bir bâde verdiler nûş edip kandım

İçtim bâdeyi kandım

Ab-ı hayattır sandım

Ben bir ateşe yandım

Aşkın atına bindim

Yeri göğü dolandım

Bu yerde de avlandım

Seni buldum bir çobana efendim

Kudret kanadımı çalsam el kınar

Uyanmıştım hâb-ı nazdan havf ilen

Kırklar dolu verdi tabla raf ilen

Dolu tabla raf ilen

Divan durdum saf ilen

Öğüt almam laf ilen

Erenler taraf ilen

Yedi deryaları kûh-ı Kaf ilen

Gavazsam kaynağa dalsam el kınar

Siftah yalvarırım Gani Subhana

Sonradan dönerim bir aç aslana

Dönerem aç aslana

Saldırıram cihana

Kâh o yana bu yana

Diyeceksin daha ne

Nece ki bir serçe geçer şahana

Kırsam kanadını yolsam el kınar

Zülâlî çağırır ben bir nökerim

Heyya gibi dilden zeher tökerim

Zeher meher tökerim

Aşk kılıcın çekerim

Tunçtan beden sökerim

Ey benim bal şekerim

Hiç deme Mevlâ kerim

Haçan ki meydanda pençe çekerim

Her âşık sazını alsam el kınar

3) Musammat Koşma: Divan edebiyatındaki musammat gazele benzer. İç kafiyeli koşmalardır. Her mısrası iki bölümden oluşan ve bu bölümleri aynı kafiyeyi taşıyan, her dizenin birinci ve ikinci kısımları kafiyeli koşmalardır. 6+5 duraklı kalıpla yazılır.

Musammat Koşma Örneği (Miratî):

Ey cemâli parlak kadi toparlak

Lebleri bal kaymak sükker misin sen

Boynuma lâle tak hele bir yol bak

Bu kadar yalvarmak ister misin sen

Lebler kırmızı la'l kaşları hilâl

Gözler âhû misâl bulunmaz emsâl

Bilmem bu ne hayâl bilmem bu ne hâl

Bu ne parlak cemâl ülker misin sen

Mir'âtî hem-vâre yanıktır yâre

Yüreğimde yâre oldu bin pâre

Gönül başka yere düşmez ne çâre

Bir başka nigâre benzer misin sen

Bir Diğer Örnek Metin:

Yesari bu kare düştü ne çare

Eyledi avare ol kaşı kare

Alem aşikare derdime çare

Sarınca o yâre merhemcesine

4) Ayaklı Koşma: Koşmanın ilk dörtlüğünün/bendinin ikinci ve dördüncü dize sonlarına, diğer dörtlüklerin/bendlerin ise sadece son dizelerine (dördüncü dizelerine) 5 heceli ziyade eklemekle oluşan koşmadır. Ziyadeler 5 hecelidir. Genellikle musammat koşma şeklinde yazıldıklarından musammat ayaklı koşma, musammat müstezad koşma da denir.

Ayaklı Koşma Örneği (Gedâyî):

Ey benim cânânım can içre canım

Şûh nev-civânım olma bî-vefa

rahm eyle bana

Ben sana kurbanım gel kes gerdanım

Dök yerlere kanım tek ol aşina

olma bî-vefa

Nar-ı aşkın serde düştüm yek derde

Şeklin perilerde yoktur kişverde

Ellerin hançerde zerrin kemerde

Her gördüğün yerde gel bakma kıya

can sana feda

Sevdim sen dil-beri hûblar serveri

Gördüm şeklin peri oldum müşteri

Çeksen de hançeri kessen bu seri

Gayri şimden geri sen şah ben Gedû kul oldum sana

5) Zincirleme (Zincir-bend) Koşma: Bendlerinin/dörtlüklerinin dördüncü dizesinin uyaklı/kafiyeli sözcüğü, bir sonraki dörtlüğün/bendin ilk dizesinin başında yinelenen/tekrarlanan koşmalardır. Genellikle destanlarda kullanılır.

Zincirleme Koşma Örneği (Zülalî):

O ki yaratıldık turab-ı Tûr'dan

Perverdigâr Hak Subhan'ı biliriz

Turabın aslını yarattın nurdan

Nurdan evvel bir mekânı biliriz

Mekanda var iken nice bin şeher

Anı ziynet kıldı murg-u meher

Günde yetmiş kere eyledi teher

Ekl ettiği rızk u nânı biliriz

Rısk-u nâne visâl eyledi Hûdan

Yoktan var edildi o zaman Âdem

Cinandan cihana bassan da kadem

Anı nisbet dü cihanı biliriz

Du cihanda yer gök çarh u felekler

Hesaba muntazır suda semekler

Arş-ı Alâ Mühteha'da melekler

Ne zikirde kelâm kânı biliriz

Kelâm kânı zikir ederler gayet

Yalan değil günü bugün bir hayat

Altı bin altı yüz altmış âyât

Emr-i haktan biz Furkan'ı biliriz

Furkan'da nice âyet yerince

Nice sinek nice murg u karınca

Mağrip meşrik kûh-ı Kaf'a varınca

Hükmeyleyen Süleyman biliriz

Zülâlî şevketten ummaz hiç bac'ı

İzhar eder günahkara ilacı

Başına örterler mürüvvet tacı

Fahr-î âlem şah sultanı biliriz

6) Zincirbent Ayaklı Koşma: Zincirleme tipindeki koşmalara ziyadeler eklenerek yazılır.

Örnek Metin:

Gani Mevlâm düştüm aşkın oduna,

Aşk oduna düştüm, ciğerim kebâb,

Söyündürmez âb

Âb akıyor benim iki gözümden

Mir'atî Gözümden akan yaş hep olur şarâb,

Kerem et yâ Rab

7) Koşma-Şarkı: Her bendinin/dörtlüğünün dördüncü dizeleri aynı olan kavuştaklı/nakaratlı koşmalardır.

İki dilber gördüm güller içinde

Ikisi de nazlı; cana uygundur

Ismini gizlerim diller içinde

Biri nazlı kuğu, biri toygundur.

Kaçan bir naz ile eylese reftâr

Kemend-i zülfünü eyleyip etvâr

Şehr-i melâhatle ol şîrin- güftâr

Biri nazlı kuğu, biri toygundur

8) Müracaa (Dedim-Dedi’li) Koşma: Âşık ve sevgilinin “dedim dedi” ifadesine bağlı olarak, karşılıklı söyleşmeleridir.

Dedim kalem nedir dedi kaşımdır

Dedim inci nedir dedi dişimdir

Dedim on beş nedir dedi yaşımdır

Dedim on altıdır dedi ki yok yok

9) Tecnis Koşma: Bütün kafiyeleri cinaslı olan koşmalardır.

(NOT: Yapılarına göre koşma türleri alıntıdır.)

📌 Konularına Göre Koşma Türleri
  • Güzelleme: Övgü amaçlı yazılan şiirlerdir. Genellikle sevgilinin güzelliği anlatılır. Başka birini ya da doğayı öven güzellemeler de vardır. En ünlü şairi Karacaoğlan’dır.

Nasıl vasfedeyim güzelim seni

Rumeli Bosna’yı değer gözlerin

Dünyaya gelmemiş eşin akranın

İzmir’i Konya’yı değer gözlerin

  • Koçaklama: Konusu kahramanlık, yiğitlik, savaş olan koşmalardır. 16. yy. Köroğlu, 19. yy. Dadaloğlu en çok koçaklama söyleyen şairlerdir.

Benden selam olsun Bolu Beyi'ne

Çıkıp şu dağlara yaslanmalıdır

Ok gıcırtısından kalkan sesinden

Dağlar seda verip seslenmelidir

Düşman geldi tabur tabur dizildi

Alnımıza kara yazı yazıldı

Tüfek icat oldu mertlik bozuldu

Eğri kılıç kında paslanmalıdır

  • Taşlama: Bir kişinin, bir yerin, bir topluluğun kusurlarını söyleyen, toplumun bozuk yönlerini eleştiren şiirlerdir. En güçlü isim Seyrani’dir.

Bir odası vardır gayet küçücük

Kendi aklı sıra keyf yetirecek

Bir çanağı yoktur ayran içecek

Kahveyi bulunca fincan beğenmez

Seyranî söyledi bu doğru sözü

Haddeden çekilmiş doğrudur özü

Şehre gelin gitse bir köylü kızı

Lal ü güher ister mercan beğenmez

  • Ağıt: Koşma tarzında ve söyleyeni bilinen ağıtlar da vardır.

Yetim kalmış idin emzik tavında

Gamınla kardeştin gençlik çağında

Bir gül yeşertmedi vuslat bağında

Gönül yaraların hep berat götür

De ki Kadir Mevlâm bize ilişme

Dünyada sızlayan çıbanı deşme

Celâli Baba'dan sorma, söyleşme

Bu dertli çobandan bir selam götür

🔹 DESTAN

  • Birkaç dörtlükten yüzden fazla dörtlüğe kadar yazılabilir. 11’li hece ölçüsüyle yazılır.

  • Savaş, deprem, yangın, eşkıyalar, tanınmış kişiler konuları olabilir.

🔹 SEMAİ

  • Hece ve aruz ölçüsüyle söylenir. Kendine özgü ezgileri vardır. 8’li hece ölçüsüyle söylenir. Dörtlük sayısı 3-5 arasındadır.

  • Gurbet, aşk, doğa, özlem, ayrılık gibi konular işlenir. Az sözle yoğun bir anlam sağlamak gerektiği için zor bir nazım biçimidir.

Gönül gurbet ele varma

Ya gelinir ya gelinmez

Her dilbere meyil verme

Ya sevilir ya sevilmez

Yürüktür bizim atımız

Yardan atlattı zatımız

Gurbet elde kıymatımız

Ya bilinir ya bilinmez

🔹 VARSAĞI

  • Yiğitçe bir söyleyişi vardır. Adını Güney Doğu Anadolu’da yaşayan Varsak Türkmenlerinden almıştır. ”Be hey, bre, hey gidi, aman hey” gibi ünlemler kullanılır. 8’li heceyle söylenir.

Bre ağalar bre beyler

Ölmeden bir dem sürelim

Gözümüzde kara toprak

Dolmadan bir dem sürelim

Aman hey Allah’ım aman

Ne aman bilir ne zaman

Üstümüzde çayır çimen

Bilmeden bir dem sürelim

📆 ÂŞIK EDEBİYATI'NIN YÜZYILLARA GÖRE EN ÖNEMLİ TEMSİLCİLSİLERİ

  • 16. yüzyıl: Köroğlu, Kul Mehmet, Âşık Garip, Âşık Kerem

  • 17.yüzyıl: Karacaoğlan, Kayıkçı Kul Mustafa, Âşık Ömer, Kuloğlu, Ercişli Emrah

  • 18.yüzyıl: Gevheri

  • 19.yüzyıl: Dertli, Dadaloğlu, Erzurumlu Emrah, Bayburtlu Zihni, Seyrani, Ruhsati

  • 20.yüzyıl: Âşık Veysel, Âşık Ali İzzet, Âşık Murat Çobanoğlu, Âşık Reyhanî, Âşık Şeref Taşlıova.

Not: 19. yüzyıl halk şairlerinden Dadaloğlu, Divan şiirinden etkilenmemiş, böylece aynı yüzyıldaki halk şairlerinden ayrı yol izlemiştir.

III. ARUZ ÖLÇÜSÜYLE YAZILAN (ARUZLU) HALK ŞİİRİ NAZIM BİÇİMLERİ, ŞEKİLLERİ

Halk şiirinde aruz ölçüsüyle düzenlenmiş şiirler de vardır. Bunlar Divan edebiyatının Halk edebiyatına etkisiyle oluşmuştur. Halk edebiyatında özel bir adla anılan ve aruzla oluşturulan bu yoldaki nazım biçimleri şunlardır:

  • Divan (Divani)

  • Selis

  • Semai (Hece ile yazılanların yanında aruzla yazılan semailer de vardır.)

  • Kalenderi

  • Satranç

  • Vezn-i âhar

🔹 Divan (Divanî)

  • Aruz ölçüsünün "Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün" kalıbıyla düzenlenir.

  • Ayaklı (yedekli) divan biçimi de vardır; divanın gazel biçiminde düzenlenmiş olanlarında her dizenin altına Fâilâtün Fâilün parçasının eklenmesiyle oluşur.

  • Mehmet Fuat Köprülü, divanların hece ölçüsünün 8+8 kalıbına uyduğunu bildirmektedir.

  • Divanlar ya gazel ya da murabba, muhammes, müseddes biçimlerinde olur. Musammat divanlar da vardır.

  • Dörtlüklerden oluşan divanların kafiye şeması şöyledir: aaba - ccca - ççça. Bu şema, ilk dörtlüğün uyak durumuna göre değişebilir: aaaa-bbba-ççça / abab-cccb-çççb / aaab-cccb-çççb.

Örnek Divan - 1 (Mekkî):

Ser-nigun kıldık zamanın sagar-ı minasını

Çekmeyiz şimden gerü sakinin istiğnasını

Sagarından badesinden neşesinden çektik el

Başına çalsın felek ahval-i nâ-ber-câsını

Hırka-puş olduk kalender-meşreb olduk hasılı

Hiçe saydık alemin a'lâsını ednasını

Düstüler çah-ı kazaya göz göre ikbâl için

Alemin gördük nice bina vü na-binasını

Biz libas-ı fahrı Mekki çak çak ettik yine

Talihi her kimse giysin atlas u dibasını

Örnek Divan - 2 (Gevheri):

Şerh edip raz-ı derûnum ol cenana söylesem

Payine yüzümü sürsem bi-bahane söylesem

Katre-i eşkim dökülse dane dane söylesem

Çektiğim her türlü gamdan bir nişane söylesem

Tutalım ben söylemişim ol peri ma'zûrdur

Tıfl-ı nev-res hal-i dilden bilmemek meşhûrdur

Bilse de bi-merhamettir hüsnüne mağrûrdur

Bana rahm etmez o kâfir Müslümana söylesem

Halimi takrir edersem yare bî-ma'nâ yere

Ede mi te'sir gûya su geçe mi mermere

Ol kadar mazmunlu sözler söyledim ki dil-bere

Bülbül-i gûya olurdu bi-zebana söylesem

Çok muhabbet nüshasını alnıma yazdı kalem

Başıma cem oldu hep pervaneler çekti alem

Ne çırağlar yaktı gör kim sineme şem-i elem

Derdimi bir anlar olsa yana yana söylesem

Cam-ı çeşmimdir görünen eldeki peymane-var

Saki-i gam dil surahiden alır meyhane-var

Gevheri bu keyfile çok söyledin divane-var

Kail idim bir kelamı akılane söylesem

🔹 Selis

  • Halk edebiyatında aruz ölçüsü kullanılarak yazılan şiirlerdir.

  • Genellikle 19'uncu yüzyıl âşıkları tarafından kullanılan selisin en fazla yazılan tipi gazeldir.

  • Hece ölçüsünün on beşli kalıbına da uyan selislerin en belirgin özellikleri farklı bir ezgiye sahip olmalarıdır.

  • Selis, aruzun "fe'ilâtün (fâilâtün) fe'ilâtün fe'ilâtün fe'ilün" kalıbıyla yazılan gazellere denir.

  • Murabba, muhammes, müseddes biçimiyle yazılmış selisler de vardır.

  • Uyak düzeni; divan, semai ve kalenderide olduğu gibidir.

Selis Örneği - 1 (Tokatlı Nuri):

Gide mi haşre kadar hüzn ile firkat acaba

Yoksa hâsıl ola mı yar ile vuslat acaba

O mürüvvetsiz o zalim o sitem-karenin ah

Ere mi damenine dest-i meserret acaba

Baksa bir kerre benim hâl-i diğer-gûnuma ol

Çeşm-i insaf ile etmez mi mürüvvet acaba

Beni gördükte yüzün döndürür ol âfet-i cân

Ne içindir bana bu rütbe eziyyet acabâ

Kime şekvâ edeyim kimlere feryâd edeyim

Uzanırsa nideyim leyle-i hasret acabâ

Mürg-ı dil-dâr-ı heves bir gün olup meyl ede mi

Kona mı Nûri kulun başına devlet acabâ

Selis Örneği - 2 (Tokatlı Nûri):

Yine aldı gam u efkâr-ı dili dâğ-ı tenin

Acımaz mı yüreğin merhametin yok mu senin

Ne revâ çevri ola goncaya serv-i semenin

Acımaz mı yüreğin merhametin yok mu senin

Bunca cevr ettiğini kimseler ey gül edemez

Ben gibi nâle vü nâlişleri bülbül edemez

Ah u efgânıma kâfir de tahammül edemez

Acımaz mı yüreğin merhametin yok mu senin

Bunca derde kim kodun âşık-ı bî-çâreleri

Tiğ-ı cevrin ile açtın sineme yâreleri

Dâğ dâğ oldu a kâfir ciğerim püreleri

Acımaz mı yüreğin merhametin yok mu senin

Çünkü göğsünde yok insâfın a zâlim nideyim

Varayım haşım alıp özge diyâra gideyim

Sen git ağyar ile gül oyna da ben zâr ideyim

Acımaz mı yüreğin merhametin yok mu senin

Derd-i aşkın komadı Nûri mecâlim yetişir

Bu kadar çekmeye de kalmadı hâlim yetişir

Yetişir çekticeğim gayri a zâlim yetişir

Acımaz mı yüreğin merhametin yok mu senin

🔹 Semai

  • Aruz ölçüsünün "Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün" kalıbıyla yazılır.

  • Bunun da ayaklı (yedekli) biçimi vardır; semainin gazel biçimi ile düzenlenmiş olanlarında, her dizenin altına Mefâîlün Mefâîlün ya da Mefâîlün Feûlün parçasının eklenmesiyle oluşur.

  • Gazel, murabba, muhammes, müseddes biçiminde yazılırlar. Uyak düzenleri, divan ve seliste olduğu gibidir.

  • Semailer, hece ölçüsünün 8+8 kalıbına da uyarlar.

  • Semailer üç türlüdür:

    1. Gazel, murabba, muhammes, müseddes, biçiminde olanlar

    2. Musammat semai: Aruzun aynı kalıbında olan, fakat her beyiti dört parçadan meydana gelen semailerdir.

    3. Ayaklı (yedekli) semai

Semaî Örneği - 1 (Seyrânî):

Fitil veş giy külâht şem'a-yı sûzâneden çıkma

Dolaş şem'in civârın merkez-i pervâneden çıkma

Eğer maksat seyâhatsa gönül deryâ-yı vahdette

Hubâb-ı bâde veş devret leb-i peymâneden çıkma

Eğer yârin yanağın okşamak öpmek ise arzun

Derâguş eyle dendân-ı dehân-ı şâneden çıkma

Eğer Seyrâni'ye sûret-perest dersen bu deyrin sen

Asıl divârına suret gibi büthâneden çıkma

Semaî Örneği - 2 (Hengamî):

Efendim gel bana bildir bu istiğnâ ne âdettir

Bana bildir bu istiğnâ ne âdettir adâlettir

Bu istiğnâ ne âdettir adâlettir hâlâvettir

Ne âdettir adâlettir hâlâvettir nezâkettir

Nice tarif edem medhin bu âlemde senin dilber

Edem medhin senin bu âlemde dilber rûyin enver

Bu âlemde senin dilber rûyin enver lebin sükker

Senin dilber rûyin enver lebin sükker saâdettir

Yanağında açılmıştır o gonca-ter gül-i ra'nâ

Açılmıştır o gonca-ter gül-i ra'nâ gözü şehlâ

O gonca-ter gül-i ra'nâ gözü şehlâ ne hûb sevda

Gül-i ra'nâ gözü şehlâ ne hûb sevdâ ne takattir

Cüdâ kılmaz seni Hengâm bedenden can cüdâ olsa

Seni Hengâm bedenden cüdâ olsa feda olsa

Bedenden can cüdâ olsa fedâ olsa gedâ olsa

Cüdâ olsa fedâ olsa gedâ olsa şefaattir

🔹 Kalenderî

  • Halk şairleri tarafından aruzun mef'ûlü mefâ'îlü mefâ'îlü feûlün kalıbıyla gazel, murabba, muhammes, müseddes biçiminde söylenen şiire denir.

  • Özel bir ezgiyle okunur. Ezgisi bakımından düz kalenderî, Acem kalenderisi, Emrah kalenderisi gibi çeşitlere ayrılır.

  • Kafiye düzeni divan ve semaî ile aynıdır.

  • Bu tür şiirler 3+4+3+4 veya 7+7 şeklinde on dört heceli iken, sonradan yerine aruz vezninin geçtiğini ileri sürenler vardır.

Örnek Kalenderî - 1 (Tokatlı Nurî):

İçtin mi a cânım yine mestâne durursun

Gamzen gibi âşıklara bîgâne durursun

Kimden söz işittin ki celâ hakkına dâir

Böyle güzelim hâtırı vîrâne durursun

Geç şâhım otur başımın üstünde yerin var

El bağlı efendim kime divâne durursun

Bir çift idiniz vuslat-ı devlette geçen gün

Nettin eşini ey peri bir dâne durursun

Sen al ile başımdan alıp aklımı şimdi

Ey rind-i felek-meşreb edibane durursun

Öldürmek ise Nûri kulun kasdına böyle

Çek hançeri öldür a paşam ne durursun

Kalenderi Örneği - 2 (Gedâyî):

Gönlüm seni ey şûh-i sitem-ger sever oldu

Hicrin bana âh kim neler etti neler oldu

Sensiz geceler hem-demim âh-ı seher oldu

Her sâat-ı hicrin bana bin yıl kadar oldu

Feryâd u figânım bu gece arşa dayandı

Derd ü gam ile dîdelerim kana boyandı

Firkat günü âh böyle uzandıkça uzandı

Her sâat-ı hicrin bana bin yıl kadar oldu

Rahm eyle bu firkat odunu söndür efendim

Bir katre zülâl-ı lebini gönder efendim

Mehcûr olalı bir iki üç gündür efendim

Her sâat-ı hicrin bana bin yıl kadar oldu

Ahımla cihan gamz eder bu ne aceb âh

Hicran oduna can u ciğer yandı bu şeb âh

Neyse bu Gedâyî kulunu terke sebeb âh

Her sâat-ı hicrin bana bin yıl kadar oldu

🔹 Satranç

  • Saz şairlerinin aruzla yazdıkları türlerden biri olan Satranç'ın örnekleri de azdır ve ancak 19. yüzyılda görülür.

  • Aruz ölçüsünün "Müfteilün Müfteilün Müfteilün Müfteilün" kalıbıyla ve musammat gazel biçimiyle düzenlenir. Özel bir beste ile söylenir.

  • Satranç, musammat beyitlerinden oluştuğu için her dize iki eşit parçaya bölünür ve iç uyak bulunur. İç uyaklarına göre uyak şeması şöyledir: abab - cccb - çççb. Satranç hece ölçüsünün 8+8 kalıbına da uyar.

Satranç Örneği (Âşık Dertli):

Medhine meddâh olalım hüsrev-i hûban güzele

Vasfına sözler bulalım dinleye yaran güzele

Benzeyemez hür u melek hidmetine çektik emek

Dişleri zer şâne gerek zülfü perişân güzele

Dayanamam nazlarına tûti gibi sözlerine

Çekme seza gözlerine kuhl-i Sıfâhan güzele

Söyleme efsâne gibi bakması bigâne gibi

Şem'ine pervâne gibi yan güzele yan güzele

Söylese diller dolaşır bakmaya gözler kamaşır

Sırmalı kaftan yaraşır serv-i hırâman güzele

Yüzüne zer hızma ile cebhe zeheb düzme ile

Başta oya yazma ile yakışır elvan güzele

Ruhları gül goncafemi kendi aşiret Hatem'i

Gezseler Rûm u Acemi olmaya akran güzele

Serv-i sehî kametime kâmet-i kıyametime

Gelse eğer davetime kesmeli kurban güzele

Emrine ta at edelim çevrine gayret edelim

Haneyi halvet edelim bir gece mihman güzele

Câm ile mey süzdürelim bezme şeker ezdirelim

Seyr ederek gezdirelim bâğ ile bostan güzele

Dertli-i efkendeleriz vasfını gûyendeleriz

Can baş ile bendeleriz şimdi Alî-şan güzele

🔹 Vezn-i âhar

  • Aruz ölçüsünün "Müstef'ilâtün Müstef'ilâtün Müstef'ilâtün Müstef'ilâtün" kalıbıyla düzenlenir.

  • Vezn-i aherde her dize, ilkle uyaklı, dört eşit parçaya bölünmüştür. Bir bentteki dizelerin her parçası ayrı harfle gösterilirse, bendin şeması şöyle olur:

    Abcç

    Bcçd

    Cçde

    Çdef

  • Birkaç bentten oluşan bir vezn-i aherin uyaklarının genel şeması, divan, selis, semai ve kalenderinin aynıdır. Üçlüklerden kurulu vezn-i aherin genel uyak şeması ise şöyledir: Aab - ccb - ççb.

Dört Mısralı Vezn-i Aher Örneği (Tokatlı Nuri):

Ey vasl-ı cennet / kıl cana minnet / vay serv-i kamet / cân içre cânsın

Kıl cana minnet / vay serv-i kamet / cân içre cansın / nevres fidansın

Vay serv-i kamet / cân içre cânsın / nevres fidansın / şûh-ı cihansın

Cân içre cânsın / nevres fidansın / şûh-ı cihansın / gözden nihansın

Uftâden oldum / gül gibi soldum / sor bana n'oldum / çevrinle cânân

Gül gibi soldum / sor bana n'oldum / çevrinle cânân / oldum perîşân

Sor bana n'oldum / cevrinle cânân / oldum perîşân / ey fitne-devrân

Cevrinle cânân / oldum perîşân / ey fitne-devrân / âhir zamansın

Bir hûb edâsın / pek dil-rûbâsın / lîk pür-cefâsın / sırrın bilinmez

Pek dil-rûbâsın / lîk pür-cefâsın / sırrın bilinmez / nakşın alınmaz

Lîk pür-cefâsın / sırrın bilinmez / nakşın alınmaz / mislin bulunmaz

Sırrın bilinmez / nakşın alınmaz / mislin bulunmaz / bir nev-civânsın

Aşüfte hâlim / ref'et melâlim / gel beri zâlim / lütfet ne dersem

Ref'et melâlim / gel beri zâlim / lütfet ne dersem / ol bana hem-dem

Gel beri zâlim / lûtfet ne dersem / ol bana hem-dem / gönlüme her dem

Lütfet ne dersem / ol bana hem-dem / gönlüme her dem / günden ayansın

Ettimse âhi / fethetti mâhı / aşk-ı İlâhî / var sende gâyet

Fethetti mâhı / aşk-ı İlâhî / var sende gâyet / Haktan hidâyet

Aşk-ı İlâhî / var sende gâyet / Hak'tan hidâyet / Nûrî nihâyet

Var sende gâyet / Hak'tan hidâyet / Nûrî nihâyet / sâhib-i divânsın

İç Kafiyelerin Durumu:

  • a. Her bent'in birinci mısraındaki ikinci parça, ikinci mısraın başında,

  • b. Her bent'in birinci mısraındaki üçüncü parça, üçüncü mısraın üçüncü parçası olarak,

  • c. Her bent'in birinci mısraındaki son parça, dördüncü mısraın birinci parçası olarak tekrarlanır.

Her bendi üç mısralı vezn-i aher de vardır. Ancak örneğine az rastlanır:

Üç Mısralı Vezn-i Aher Örneği (Tokatlı Nurî):

Ey cân-ı âlem / bir ince belsin / her sırra mahrem / sen bî-bedelsin

Ey cân-ı âlem / her sırra mahrem / vay gonca gül-fem / gayet güzelsin

Gayet güzelsin / sen bî-bedelsin / bir ince belsin / tûl-i emelsin

Ey çeşm-i fettân / anladım bildim / yok sende imân / beyhûde yeldim

Ey çeşm-i fettân / yok sende imân / katlime fermân / ben revâ kıldım

Ben revâ kıldım / beyhûde yeldim / anladım bildim / âhir ecelsin

Çok derde düştüm / var söyle yâre / aşkınla piştim / yandım ne çâre

Çok derde düştüm / aşkınla piştim / yandım tutuştum / bir şîvekâre

Bir şîvekâre / yandım ne çâre / var söyle yâre / durmasın gelsin

Bir vasla ermek / hûbların şahı / yüz yüze sürmek / diller penâhı

Bir vasla ermek / yüz yüze sürmek / yok mudur görmek / sen hüsn-i mâhı

Sen hüsn-i mâhı / diller penâhı / hûbların şâhı / burc-i hilâlsin

Dur dunsa bensiz / aferin Nûrî / gülsüz dikensiz / etme gurûri

Dur dunsa bensiz / gülsüz dikensiz / istemem sensiz / cennât ü hûrî

Cennât ü huri / etme gurûri / âferin Nûrî / sâhib-gazelsin

🔍 LEBDEĞMEZ (DUDAKDEĞMEZ)

Leb kelimesinin Osmanlıca yazılışı: leb ~ لب şeklindedir. Farsça kökenlidir ve dilimize de Farsçadan girmiştir. Kelimenin sözlüklerdeki anlamı: dudak manasındadır. Leb kelimesinin dudak anlamı ile kurulmuş çok sayıda terkip ve tamlaması vardır:

“Şeker-leb: şeker dudaklı. Gonce-leb: konca gibi dudağı olan. leb-i âftâb: gölge. leb-i cânân: sevgilinin dudağı. leb-i derya (deniz dudağı): mec. deniz kenarı. leb-i handan: gülen dudak. leb-i şefkat: şefkat dudağı. 2) uç, kenar. leb-i cû: ırmak kenarı. leb-i cûy-bâr: su kenarı. leb-i hadrâ: ufuk. leb-i keştî-gâh: nehirlerin geçit yeri, boğaz, liman ağzı. leb-i sâgar: kadeh ağzı.” gibi.

Leb Değmez ise dudakdeğmez anlamına gelen bir edebiyat terimi olmuştur. Bu terim halk şiirinde iki dudağın bir birine değmeden söylendiği kelime ve dizelerden oluşan, içinde b, p, f, m, v sessiz harflerinin olmadığı kelimelerden ve dizelerden oluşan âşık edebiyatı nazım şeklinin adıdır.

Lebdeğmez, Divan şiirinde içinde “b, p, f, m, v” sessizlerinin olmadığı bir şiir yazmak anlamında bir söz sanatı olarak da kabul edilmiştir. Âşık şiirinde ise bir şiir şekli - nazım şekli olarak kabul görmüştür.

“b, p, f, m, v” sessizleri ön dudakta oluşan ancak ve ancak üst ve alt dudağın bir birlerine değmesi ile telaffuz edilebilen sessiz harflerdir. Bu sessiz harflerin olmadığı kelimelerden oluşan dizelerle bir şiir söylendiğinde dudaklar bir birine değmeden bir şiir söylenmiş olacak bu şiir de lebdeğmez olmuş olacaktır.

“b, f, p, m, v” sessizlerine eski dilde “Huruf u şefeviye” de denmiştir. Bu harfler sesli harflerden sonra ancak ve ancak dudakların bir birlerine değmesi ile söylenebilen harflerdir. İçinde bu harflerin olmadığı bir şiir yazmak ve sahnede söylemek âşık edebiyatı geleneğinde vardır. Bu gelenek daha ziyade iki âşık tarafından seyirci önünde yapılır. Âşıkların dudakları arasına bir iğne konulur ve içlerinde “b, f, p, m, v” harflerinin bulunmadığı lebdeğmez söylemeleri istenir. Âşık içinde “b, f, p, m, v” harflerinden birisi olan bir kelime söylemeye kalkarsa dudakları birleşmek isteyeceğinden iğne dudağına batacaktır.

Böylece dudakları arasında iğne olan âşıkların izleyici önünde doğaçlama – irticalen – söyledikleri bu şiir ve atışma şekillerine lebdeğmez denmiştir. Anadolu âşık edebiyatında yaygın olan bu nazım şekli Azerbaycan edebiyatında da oldukça popülerdir. Lebdeğmez sanatı âşık edebiyatına mahsus bir şiir ve atışma şekli olmasına rağmen bazı divan şairleri de leb değmez örnekleri yazmışlardır.

Divan Şiirinden Lebdeğmez Örneği (Ahmet Remzi Dede):

Tarik-i aşka gir ehl-i Hüdâ ol

Gönül gel l’ayik-i her i’tilâ ol

Dilersen dehrde âzâde serlik

Gurur- u câh ı terk eyle , gedâ ol

Sakın izhardan ağyâra halin

Yine sen derdine çâre resâ ol

Cidâl-i kîl ü Kale yok nihâyet

Ricâlüllâh ile hal-âşinâ ol

Çekil izzetle uzlet kûşesinde

Aziz ol derd-i şöhretden cüdâ ol

“Dokunmaz leb lebe Remzi okurken”

Dehân-ı dilbere nükte nümâ ol

(Ahmet Remzi Dede’nin yazdığı bu şiirin sadece makta beytinin ilk dizesi hariç diğer dizeleri lebdeğmez özelliğindedir.)

📜 Âşık Edebiyatından Lebdeğmez Örneklikleri

Ozan Mizani (Taner Karataş):

Taner doğru yöne döndür yüzünü

İyi düşün yokuşunu düzünü

Önce yokla sonra söyle sözünü

Çirkin sözden geri al seni gönül

 

Göyçeli Âşıq Ah (1801 - 1911):

Səhər çağı səyyad gəzər səhrada,

İllər ayrısıdır, nazlı yar gələ.

Qəza-qədərinden, ay yazıq ana,

Qalarsan intizar ay ilə-ilə.

(Not: Bazı bölümler alıntıdır.)