İKİNCİ YENİ SONRASI TOPLUMCU ŞİİR (1960 - 1980)
İKİNCİ YENİ SONRASI TOPLUMCU ŞIİR (1960 - 1980)
- 1920'de Nazım Hikmet ile başladığı kabul edilen toplumcu şiirin üçüncü kuşağıdır.
- İkinci Yeni Sonrası Toplumcu Şiir, 1961 Anayasası ile sağlanan görece özgürlük ortamı, Türkiye İşçi Partisinin kuruluşu, Nazım Hikmet'in eserlerinin tekrar gün ışığına çıkması, Marksist klasiklerin Türkçeye çevrilmesi, bu dünya görüşünü savunan kitap ve dergilerin rahatça basılması ve dünyadaki özgürlük hareketlerinin etkisi altında biçimlenir.
- Umut ve yarına inanç, direnme ve isyan konuları şiire hâkimdir.
- Diğer kuşaklarda olduğu gibi biçimden çok içeriğe önem verilir.
- Şiirlerde daha çok sosyal ogüncel politika takip edilmiştir.
- Toplumsal mesajları etkili kılmak için zaman zaman söylev üslubundan yararlanmışlardır.
- Şiirleri genel olarak Yeni Gerçek, And, Halkın Dostları, Militan gibi dergilerde yayımlanmıştır.
1960-1980 Kuşağı Sanatçıları ve Eserleri
Ataol Behramoğlu (1942-...)
- Ataol Behramoğlu, çağdaş Türk şiirinin önde gelen toplumcu gerçekçi şairlerinden, yazarlarından ve Rus edebiyatı çevirmenlerindendir. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Rus Dili ve Edebiyatı Bölümü mezunudur.Puşkin, Çehov, Lermontov ve Turgenyev gibi dev Rus klasiklerini Türkçeye çevirmiştir.
- 13 Nisan 1942'de Çatalca'da doğan sanatçı, özellikle 1960 ve 1970 kuşağının en dinamik ve simge isimleri arasında yer alır. Şiirlerinde hem bireysel duyguları hem de toplumsal adalet ve özgürlük mücadelelerini yalın ama sarsıcı bir dille aktarmıştır.
- İsmet Özel ile birlikte "Halkın Dostları" ve kardeşi Nihat Behram ile kurduğu "Militan" dergileri, dönemin toplumcu şiir hareketinin merkez üssü olmuştur.
- 12 Eylül 1980 askeri darbe sonrasında bir süre Fransa'da mülteci olarak yaşamak zorunda kalmış, bu dönemde de sanatsal üretimini ve kültürel çalışmalarını aralıksız sürdürmüştür.
- Toplumu ve onun sorunlarını, sosyalist mücadeleyi, yeni düzen oluşturma kavgasını işleyen şiirler yazmıştır.
- Buna rağmen şiirlerinde slogana varan dizelere rastlanmaz.
- Toplumcu şiir anlayışının öne çıktığı şiirlerinden bazıları: "Bir Gün Mutlaka", "Yıkılma Sakın"...
- Bireyin kendi dünyasına, aşka, yaşama ve ölüme yönelik şiirler de yazmıştır. Bu tür temalara yer verdiği şiirlerinden en çok bilinenler: Aşk İki Kişiliktir, Bu Aşk Burada Biter, Yaşadıklarımdan Öğrendiğim Bir Şey Var...
- Bu Aşk Burada Biter, Bu Dert Beni Adam Eder ve Sen Gideken Şiirleri bestelenmiştir.
- Şiirde yalınlık, açıklık, samimiyetten yanadır, gereksiz süslemelerden uzak durur.
- Ataol Behramoğlu için şiirin kaynağı kişinin kendi yaşamıdır.
- Şiiri biçim olarak değişkenlik gösterir. Düz yazı ve nesir karışımı olan şiirlerin yanı sıra, dörtlükler ya da beyitler şeklinde yazılmış şiirlere de rastlanır.
- Şiir Kitapları: Bir Ermeni General, Bir Gün Mutlaka, Yolculuk Özlem Cesaret ve Kavga Şiirleri, Kuşatmada, Mustafa Suphi Destanı, Dörtlükler, Ne Yağmur…Ne…Şiirler, İyi Bir Yurttaş Aranıyor, Türkiye Üzgün Yurdum-Güzel Yurdum, Kızıma Mektuplar, Şiirler, Eski Nisan, Bebeklerin Ulusu Yok, Sevgilimsin, Aşk İki Kişiliktir, Yeni Aşka Gazel, İki Ağıt, Beyaz İpek Gibi Kar, Okyanusla İlk Karşılaşma, Hayata Uzun Veda
Hasan Hüseyin Korkmazgil (1927-1984)
Türk edebiyatının toplumcu-gerçekçi akımının en güçlü şairlerinden biri. Şiirlerinde işçi sınıfının, ezilenlerin, Anadolu insanının mücadelesini ve acılarını gür bir sesle dile getirmiştir.
Hayatı ve Mücadelesi
· Kökeni: 1927 yılında Sivas'ın Gürün ilçesinde, bir demiryolu işçisinin çocuğu olarak dünyaya geldi.
· Eğitimi: Sınavla kazandığı Ankara Gazi Eğitim Enstitüsü Edebiyat Bölümü’nden 1950 yılında mezun oldu.
· Tutukluluk Dönemi: Öğretmenlik yaparken siyasi düşünceleri ve Nâzım Hikmet şiirleri okuduğu gerekçesiyle tutuklanarak meslekten ihraç edildi.
· Çalışma Hayatı: Cezaevinden çıktıktan sonra arzuhalcilik, tabela ressamlığı ve inşaat işçiliği gibi işler yapmak zorunda kaldı. Daha sonra Akis ve Forum dergilerinde çalıştı.
· Vefatı: 1983 yılında geçirdiği beyin kanamasının ardından bir yıl bitkisel hayatta kaldı ve 26 Şubat 1984'te Ankara'da vefat etti.
· Geleneksel halk şiiri ögelerini modern toplumcu şiirle birleştirerek "acıyı bal eyleyen" direniş ve umut temalı epik eserler üretti. Selda Bağcan ve Ahmet Kaya gibi sanatçılar tarafından bestelenen birçok ünlü şiiri bulunmaktadır.
- Şiirlerinde halk deyişlerinden yararlandı.
- Şiirinde özellikle Yunus Emre ve Pir Sultan Abdal etkisi açıktır.
- Gür bir sesle barış ve özgürlük üzerine söylediği şiirlerle tanındı.
- Şiirlerinde özgün ve çarpıcı imgelere yer verdi.
- Şiirlerinde sömürü, emekçi halkın yaşantısı, kapitalizm, emperyalizm, grev, barış, özgürlük, tabiat, aşk gibi birçok farklı tema görülür.
- Mizahi öyküler de yazan sanatçı hikayelerini üç kitapta toplamıştır.
- Şiir: Acıyı Bal Eyledik, Kızılırmak, Temmuz Bildirisi, Kızılkuğu, Ağlasun Ayşafağı, Oğlak, Kelepçemin Karasında Bir Ak Güvercin, Koçero Vatan Şairi, Haziranda Ölmek Zor, Filizkıran Fırtınası, Acılara Tutunmak, Işıklarla Oynamayın, Kandan Kına Yakılmaz, Tohumlar Tuz İçinde
Metin Eloğlu (1927-1985)
- Toplumsal kaygılarını dile getirdiği kavgacı ve ironik bir üsluba sahiptir.
- Şiirlerinde eşitsizlik ve adaletsizlik, yoksulluk ve yozlaşma gibi konuları ele almıştır.
- Garip şiiri etkisindeki ilk dönem şiirlerinde mizah ve ironi öne çıkar.
- Günlük dille yazdığı bu şiirlerde atasözü, deyim, argo, yerel söyleyişlere yer vermiştir.
- 1960 sonrasında İkinci Yeni şiirinin etkisiyle şiir anlayışı değişime uğrar.
- Bu dönemde soyut bir şiir anlayışına geçer.
- Şiir Kitapları: Düdüklü Tencere, Sultan Palamut, Odun, Horozdan Korkan Oğlan, Türkiye'nin Adresi, Ayşemayşe, Dizin, Yumuşak G, Bektaşi Dedikleri, Rüzgar Ekmek, Hep, Ay Parçası, Önce Kadınlar, Bu Yalnızlık Benim (Toplu Şiirler / 2003)
İsmet Özel (1944-...)
- 19 Eylül 1944 Kayseri doğumlu olan sanatçı, edebiyat hayatı boyunca geçirdiği keskin düşünsel dönüşümler, tavizsiz entelektüel duruşu ve sarsıcı şiir diliyle tanınır.
- Modern Türk şiirinin ve düşünce dünyasının en güçlü, en özgün ve en çok tartışılan şair, yazar ve mütefekkirlerinden biridir.
- Devlet Konservatuvarında 18 yıl Fransızca okutmanlığı yapmıştır.
- Türkiye'nin bağımsızlığı ve kimlik inşası fikri ekseninde kurulan İstiklal Marşı Derneğinin Kurucusu ve genel başkanıdır.
- Şiire başladığı yıllarda sosyalist bir dünya görüşüne bağlıyken 1970’li yıllardan itibaren Müslüman dünya görüşüne bağlanır.
- Modern Türk şiirinin ve düşünce dünyasının en güçlü, en özgün ve en çok tartışılan şair, yazar ve mütefekkirlerinden biridir.
Şiir anlayışı üç dönemde incelenir:
- İmgeci ve Modernist Dönem (İlk Dönem): Bireysel duyarlılıkların, yabancılaşmanın ve varoluşsal sancıların ön planda olduğu dönemdir. İlk şiiri "Yorgun", 1963 yılında Yelken dergisinde yayımlanmıştır.
- Toplumcu ve Sosyalist Dönem: Ataol Behramoğlu ile birlikte Halkın Dostları dergisini çıkardığı, politik-kolektif başkaldırıyı işlediği dönemdir. Şiirsel kaliteden ödün vermeden Marksist ve devrimci bir çizgi benimsemiştir.
- İslami ve Metafizik Dönem: 1974 yılında yayımlanan ve edebi dönüm noktası kabul edilen “Amentü” şiiriyle İslami düşünceye yönelmiştir. Bu dönemde insanı hakikate yaklaştıran sorumluluk, medeniyet eleştirisi ve itiraz ön plandadır.
- Özellikle imge anlayışı bakımından İkinci Yeni etkisi şiirlerinde açıktır. Ancak şiirlerinde ele aldığı toplumsal-siyasal temalar ve kendine has üslubuyla İkinci Yeni'den ayrılır.
- Şiiri, zengin görsel çağrışımlar ve coşkun bir lirizm içerir.
- Şiirde ahenge ve müziğe önem verir.
- Varoluşçuluk (egzistansiyalizm) şiirlerinde önemli bir yer tutar.
- "Amentü" adlı şiiri sosyalist-Marksist düşünceden İslami düşünceye geçiş manifestosu sayılabilir.
- Çok bilinen şiirlerinden ikisi: Celladıma Gülümserken, Amentü
- Şiir Kitapları: Geceleyin Bir Koşu, Evet İsyan, Erbain, Cinayetler Kitabı, Celladıma Gülümserken, Bir Yusuf Masalı, Rüya Tabirleri
- Deneme: Şiir Okuma Kılavuzu, Taşları Yemek Yasak, Tehdit Değil Teklif
Süreyya Berfe (1943-2024)
- Asıl adı Hikmet Süreyya Kanıpak'tır. 1965 yılna kadar kendi soyadını kullanmış, daha sonra şair dostu Cemal Süreya'nın önerisiyle Kürtçede "kar" anlamına gelen "Berfe" soyadını kullanmıştır.
- 1960 kuşağı Türk şiirinin en özgün, yenilikçi ve güçlü şairlerindendir.
- Adını 1966’da Kasaba adlı şiiriyle kazandığı Türkiye Milli Talebe Federasyonu Kültür Yarışması birincilik ödülü ile duyurur.
- İlk şiirlerinde ikinci Yeni etkisi görülür.
- İlk şiir kitabı olan "Gün Ola" ile toplumcu şiire yönelmiştir.
- Bu dönem şiirlerinde toplumcu gerçekçiliğe ait slogan söylemler geniş yer tutmuştur.
- Özellikle Gün Ola kitabında halk kültür ve edebiyatının kaynaklarından yararlanmıştır.
- 1980’de yayımladığı üçüncü kitabı Hayat ile Şiir ile toplumcu gerçekçi çizgiden uzaklaşmıştır.
- Şiirindeki değişmeyen unsurlar ise kente ve kentleşmeye karşı duruşu ile tabiata olan ilgisidir.
- Şiir Kitapları: Gün Ola, Savrulan, Hayat ile Şiir, Ufkun Dışında, Şiir Çalışmaları, Ruhumun, Kalfa, Seçme Şiirler, Nâbiga, Seni Seviyorum, Foklar Söyledi Ben Yazdım, Çıkrık, Seferis ile Üvez, Her Gölge Titrer
Nihat Behram (1946-...)
- Kardeşi Ataol Behramoğlu ile birlikte Militan dergisini çıkardı.
- 1972’de çıkardığı ilk şiir kitabı olan Hayatımız Üstüne Şiirler kitabı yasaklandı ve yazdıklarından ötürü 12 Mart döneminde iki yıl tutuklu olarak yattı.
- 12 Eylül döneminde Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığından çıkarıldı.
- 1996 yılında vatandaşlık hakları geri verildi.
- Şiirlerinde doğanın yeri ve sözcük dağarcığının zenginliği dikkat çekicidir.
- Şiir Kitapları: Hayatımız Üstüne Şiirler, Dövüşe Dövüşe Yürünecek, Hayatı Tutuşturan Acılar
Refik Durbaş (1944 - 2018)
- İlk şiirlerinde İkinci Yeni akımının etkisinde eser vermiştir.
- 1970’li yıllarda toplumcu şiire yönelmiştir.
- Şehirde güç şartlarda çalışan yoksul insanların şiirini yazmaya özen göstermiştir.
- Çarşıların, işçi kızların, pazar yerlerinin, çayevlerinin dünyasını yansıtan şair olarak tanınmıştır.
- Divan ve halk şiiri geleneğinden de yararlanmıştır.
- Anlam kadar biçime de önem vermiştir.
- Şiir Kitapları: Kuş Tufanı, Hücremde Ay Işığı, Çırak Aranıyor, Çaylar Şirketten, Nereye Uçar Gökyüzü, Siyah Bir Acıda, Yeni Bir Defter-Şiirler-Meçhul Bir Aşk, Geçti mi Geçen Günler, Menzil, Düşler Şairi, İstanbul Hatırası, Hatıram Olsun, Şimdi: Haberler, Yol Uzundur Günden Ama Ölümden Kısa, Rüya Tabirleri, Kırk Dört Sıfır Dört, bağışla Ziyanımı, Şayeste
Kemal Özer (1935 - 2009)
- Edebiyatımızın iki ayrı şiir çizgisi izleyen şairlerinden biridir.
- İlk üç kitabında İkinci Yenicilerin şiir anlayışına yakın eser vermiştir.
- Bu dönemde çağrışımlara dayanan, imgeli, estetik ve bireysel kaygıları öne çıkaran şiirler yazdı.
- 1970’ten sonra şiirlerini "toplumcu şiir" anlayışıyla yazmıştır.
- Bu tarihten sonra şiiri, düşüncelerini ifade edebilmek için bir araç olarak görmüştür.
- İmgeden ve sözcük oyunlarından uzaklaşarak yalın bir anlatımı tercih etmiştir.
- Bu dönem şiirlerinde sosyal ve siyasi olaylar ile emekçi kesimin sorunlarını öne çıkarmıştır.
- Şiir Kitapları: Gül Yordamı, Ölü Bir Yaz, Tutsak Kan, Kavganın Yüreği, Yaşadığımız Günlerin Şiirleri, Sen de Katılmalısın Yaşamı Savunmaya, Geceye Karşı Söylenmiştir, Kimlikleriniz Lütfen, Araya Giren Görüntüler, Çağdaş ve Boyun Eğmeyen, Sınırlamıyor Beni Sevda, İnsan Yüzünün Tarihinden Bir Cümle, Bir Adı Gurbet, Oğulları Öldürülen Analar
(alıntı yapılmıştır.)