İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK ŞİİRİ
🏹 İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK EDEBİYATI
Başlangıcı bilinmeyen çok eski zamanlara dayanmaktadır ancak Türk şiirinin bize kadar gelebilen en eski örneklerinin 8.yy.dan kalmış olması ve İslamiyet’in 10.yy.dan itibaren kabul edilmesi nedeniyle İslamiyet Öncesi Dönemi’n 8 ve 11.yy.lar arasını kapsadığı düşünülmektedir.
Bu dönem edebiyatımız iki gruba ayrılmaktadır:
-
a) Sözlü edebiyat
-
b) Yazılı edebiyat
🗣️ A) SÖZLÜ EDEBİYATIN GENEL ÖZELLİKLERİ
-
Yazılı ürünlerin olmadığı, anlatımın söze dayandığı bir dönemdir.
-
Bu dönem ürünlerinin en önemlisi “DESTAN”lardır. Bu döneme Destan Dönemi Edebiyatı de denir.
-
Bu dönem ürünleri genellikle dini ve toplumsal amaçlı törenlerden doğmuştur.
🏛️ Dönem Törenleri:
-
Şölen: Kurban töreninin yapıldığı dini içerikli tören/toplantıdır.
-
Sığır: Erkeklerin katıldığı av töreninden sonraki toplantı.
-
Yuğ: Sevilen bir kişinin ölümü üzerine yapılan törenlerdir.
-
İslamiyet öncesi şairlere “Şaman, Kam, Ozan, Baksı, Oyun” gibi adlar verilirdi. Şairlerin “hekimlik, büyücülük” gibi vasıfları da vardır.
-
Bu dönem ürünleri “kopuz” denilen çalgı eşliğinde belli bir ezgiyle söylenir.
-
Dil yabancı etkilerden uzaktır.
-
Bu dönem ürünleri anonimdir.
-
Ürünlerde dörtlük nazım birimi ve hece ölçüsü özellikle de hecenin 7, 8, 11’li kalıpları kullanılmıştır.
-
Genellikle yarım kafiye ve redif kullanılmıştır.
-
Kafiye şeması genellikle abab - cccb - dddb… şeklindedir.
-
Sevgi, kahramanlık, yiğitlik, doğa sevgisi, ölüm en çok işlenen temalardır.
-
Dönem ürünleri “koşuk, sagu, sav ve destan”dır. Bu dönem için en önemli kaynak eser Kaşgarlı Mahmut'un Divanü Lugati’t Türk adlı eseridir.
-
Bilnen en eski Türk şairleri Aprun Çur Tigin, Çuçu ve Kül Tarkan’dır.
-
İslamiyet Öncesi Dönem’de Gök Tanrı, Şamanizm, Budizm, Maniheizm gibi inanç sistemleri vardır.
📦 DÖNEM ÜRÜNLERİ
🔹 1. KOŞUK
-
Yiğitlik, savaş, doğa sevgisi, aşk gibi konular işlenir.
-
Nazım birimi dörtlüktür. Hece ile söylenmiştir.
-
Kafiye örgüsü aaab, cccb, dddb şeklindedir.
-
Kopuz eşliğinde ezgi ile söylenir.
-
“Sığır” adı verilen sürek avlarında ve “Şölen” adı verilen kurban törenlerinde söylenen şiirlerdir.
-
Halk edebiyatındaki karşılığı KOŞMA, divan edebiyatındaki karşılığı GAZEL’dir.
📜 KOŞUK 1
| Orijinal Metin | Günümüz Türkçesi |
|
Kızıl sarığ arkaşıp Vipgin yaşıl yüzkeşip Bir bir-gerü yörgeşip Valnguk anı tanglaşur Alın töpü yaşardı Urut otın yaşurdı Köl-ning suvın küşerdi Sığır buka möngreşür Kulan tükel komıttı Arkar sukak yumuttı Vaylağ tapa emitti Tiziğ turup sekrişür |
Kızıl ve sarı (renkli çiçekler) ardı ardına yerden bitiyor Mor ile yeşil yüz yüze geliyor (Ve) birbirlerine sarılıyorlar İnsan (bu renk cümbüşünü görünce) hayretler içinde kalıyor Yamaçlar ve tepeler yeşerdi Kuru otlarını gizleyip (tazelerini çıkardılar) Göllerin suyunu taşırdılar Sığırlar ve boğalar (sevinçlerinden) böğrüşüyorlar (Bahar) yaban eşeklerini iyice coşturdu Dağ keçilerini ve geyikleri (hep) bir araya getirdi (Bunlar otlamak için) yaylalara doğru yöneldiler Sıra sıra dizilip (sevinçlerinden) hoplayıp zıplıyorlar |
📜 KOŞUK 2
| Orijinal Metin | Günümüz Türkçesi |
|
Yiğitleriğ işletü Vığaç yemiş ırgatu Kulan keyik avlatu Badram kılıp avnalım Çağrı birip kuşlatu Taygan ıdip tışlatu Tilki tonguz taşlatu Erdem bile öğlelim Tosun münüp sekirtsün Esizlikin amurtsun Itka keyik kaytartsun Turmış sanı umnalım |
Gençleri çalıştıralım, işe koşalım (Onlara) meyve ağaçlarını silktirelim (ve meyve toplatalım) Yaban eşekleri ve yaban hayvanları avlatalım (Böylece, günlerce) bayram edelim, avunup eğlenelim (Gençlere) şahin verip (onlara) kuş avlatalım Tazıları bırakalım (ki) tilki ve domuzları ısırsınlar (Tazılara yardım olsun diye onları) taşlatalım (Biz de böylece) erdemli kişiler olarak övülelim (O genç) hiç binilmemiş haşarı taya binsin, koştursun (Ve böylece) onun haşarılığını gidersin, onu uslandırsın (Onun sırtında avlansın) köpeğe av hayvanlarını kışkırtsın ve kaçırtsın (Biz de av) yakalanmış, tutulmuş gibi (etini yemek için) ümitlenelim |
📜 KOŞUK 3
| Orijinal Metin | Günümüz Türkçesi |
|
Kıkrıp atığ kemşelim Kalkan süngün çomşalım Kaynap yana yumşalım Katgı yağı yavalsun Teğre avıp eğrelim Attın tüsüp yüğrelim Arslanlayu kükrelim Küçi anın kevilsün Endik kişi tetilsün İl törü itilsün Toklı böri yetilsün Kadgu yeme savılsun |
Nâra atarak atlarımızı sürelim Kalkan ve mızraklarımızla (düşman içine) dalalım (Öfkeden) kaynayıp köpürelim (dövüşelim) sonra da (barış dileğinde bulunurlarsa) yumuşayalım (Öyle ki) sert düşman yatışsın ve yola gelsin (Düşmanı) çepeçevre kuşatalım. Atlardan inip (düşmana doğru) koşarak saldıralım Arslanlar gibi kükreyelim (ki) (Düşmanın moral) gücü (iyice) azalsın, gevşesin Şaşkın ve ahmak kişiler akıllansın Ülke ve devlet gelişsin, dirliğe düzene kavuşsun Kurtla kuzu art arda yürüsün, barış olsun Kaygı ve keder (de böylece) savulup gitsin |
🔹 2. SAGU
-
Yuğ törenlerinde söylenen şiirlerdir.
-
Ölen kişinin kahramanlıkları ve erdemleri, onun ölümünden duyulan üzüntü dile getirilir.
-
Şekil özellikleri bakımından koşuğa benzer.
-
Halk edebiyatında AĞIT, divan edebiyatında MERSİYE denir.
-
Divanü Lugati’t Türk’teki 12 dörtlük Alp Er Tunga sagusu bu türün en önemli örneğidir.
📜 Alp Er Tunga Sagusu
| Karahanlı Türkçesiyle | Türkiye Türkçesiyle |
|
Alp Er Tonga öldi mü Issız ajun kaldı mu Ödlek öçin aldı mu Emdi yürek yırtılur Ödlek yarag közetti Ogrı tuzak uzattı Begler begin azıttı Kaçsa kah kurtulur Ulşıp eren börleyü Yırtıp yaka urlayu Sıkrıp üni yurlayu Sıgtap közi örtülür Ödlek arıg kevredi Yunçıg yavuz tavradı Erdem yeme savradı Ajun begi çertilür Bilge bögü yunçıdı Ajun atı yençidi Erdem eti tmçıdı Yerge tegip sürtülür |
Alp Er Tonga öldü mü, Kötü dünya kaldı mı, Zaman öcün aldı mı Artık yürek yırtılır. Felek fırsat gözetti, Gizli tuzak uzattı, Beyler beyin şaşırttı; Kaçsa nasıl kurtulur? Uludu erler kurtça, Bağırıp yırttılar yaka, Çığırdılar ıslıkla, Yaştan gözler örtülür. Zamane hep bozuldu, Zayıf tembel güçlendi, Erdem yine azaldı, Acun beyi yok olur. Bilge bilgin yoksul oldu, Acun atı azgın oldu, Erdem eti çürük oldu, Yere değip sürtülür. |
🔹 3. SAV
-
İslamiyet öncesi Türk toplumunun hayata bakışını, geleneklerini, varlık anlayışını ortaya koyan özlü sözlerdir. Bugünkü atasözlerinin karşılığıdır.
-
Divanü Lugati’t Türk’te pek çok sav örneği vardır.
📜 Sav Örnekleri Külliyatı
| Karahanlı Türkçesiyle | Türkiye Türkçesi İle |
| 1. Aç ne yimes, tok ne times. | 1. Aç ne yemez, tok ne demez. |
| 2. Alın arslan tutar, küçin sıçgan tutmas. | 2. Al (Hile) ile aslan tutulur, güç ile sıçan tutulmaz. |
| 3. Bir karga birle kış kelmes. | 3. Bir karga ile kış gelmez. |
| 4. Böri koşnısın yimes. | 4. Kurt komşusunu yemez. |
| 5. Ermegüke bulıt yük bolır. | 5. Tembele bulut yük olur. |
| 6. Efdeki buzagı öküz bolmas. | 6. Evdeki buzağı öküz olmaz. |
| 7. It ısırmaz, at tepmes time. | 7. İt ısırmaz, at tepmez deme. |
| 8. Tag taga kavuşmas, kiş kişike kavuşur. | 8. Dağ dağa kavuşmaz, kişi kişiye kavuşur. |
| 9. Yılan kendi egrisin bilmes, tefi boynın eğritir. | 9. Yılan kendi eğrisini bilmez, deve boynun eğri der. |
| 10. Kanıg kan bile yumas. | 10. Kanı kanla yıkamazlar. |