YKS EDEBİYAT

İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK ŞİİRİ

🏹 İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK EDEBİYATI

Başlangıcı bilinmeyen çok eski zamanlara dayanmaktadır ancak Türk şiirinin bize kadar gelebilen en eski örneklerinin 8.yy.dan kalmış olması ve İslamiyet’in 10.yy.dan itibaren kabul edilmesi nedeniyle İslamiyet Öncesi Dönemi’n 8 ve 11.yy.lar arasını kapsadığı düşünülmektedir.

Bu dönem edebiyatımız iki gruba ayrılmaktadır:

  • a) Sözlü edebiyat

  • b) Yazılı edebiyat

🗣️ A) SÖZLÜ EDEBİYATIN GENEL ÖZELLİKLERİ

  • Yazılı ürünlerin olmadığı, anlatımın söze dayandığı bir dönemdir.

  • Bu dönem ürünlerinin en önemlisi “DESTAN”lardır. Bu döneme Destan Dönemi Edebiyatı de denir.

  • Bu dönem ürünleri genellikle dini ve toplumsal amaçlı törenlerden doğmuştur.

🏛️ Dönem Törenleri:

  • Şölen: Kurban töreninin yapıldığı dini içerikli tören/toplantıdır.

  • Sığır: Erkeklerin katıldığı av töreninden sonraki toplantı.

  • Yuğ: Sevilen bir kişinin ölümü üzerine yapılan törenlerdir.

  • İslamiyet öncesi şairlere “Şaman, Kam, Ozan, Baksı, Oyun” gibi adlar verilirdi. Şairlerin “hekimlik, büyücülük” gibi vasıfları da vardır.

  • Bu dönem ürünleri “kopuz” denilen çalgı eşliğinde belli bir ezgiyle söylenir.

  • Dil yabancı etkilerden uzaktır.

  • Bu dönem ürünleri anonimdir.

  • Ürünlerde dörtlük nazım birimi ve hece ölçüsü özellikle de hecenin 7, 8, 11’li kalıpları kullanılmıştır.

  • Genellikle yarım kafiye ve redif kullanılmıştır.

  • Kafiye şeması genellikle abab - cccb - dddb… şeklindedir.

  • Sevgi, kahramanlık, yiğitlik, doğa sevgisi, ölüm en çok işlenen temalardır.

  • Dönem ürünleri “koşuk, sagu, sav ve destan”dır. Bu dönem için en önemli kaynak eser Kaşgarlı Mahmut'un Divanü Lugati’t Türk adlı eseridir.

  • Bilnen en eski Türk şairleri Aprun Çur Tigin, Çuçu ve Kül Tarkan’dır.

  • İslamiyet Öncesi Dönem’de Gök Tanrı, Şamanizm, Budizm, Maniheizm gibi inanç sistemleri vardır.

📦 DÖNEM ÜRÜNLERİ

🔹 1. KOŞUK

  • Yiğitlik, savaş, doğa sevgisi, aşk gibi konular işlenir.

  • Nazım birimi dörtlüktür. Hece ile söylenmiştir.

  • Kafiye örgüsü aaab, cccb, dddb şeklindedir.

  • Kopuz eşliğinde ezgi ile söylenir.

  • “Sığır” adı verilen sürek avlarında ve “Şölen” adı verilen kurban törenlerinde söylenen şiirlerdir.

  • Halk edebiyatındaki karşılığı KOŞMA, divan edebiyatındaki karşılığı GAZEL’dir.

📜 KOŞUK 1

Orijinal Metin Günümüz Türkçesi

Kızıl sarığ arkaşıp


Vipgin yaşıl yüzkeşip


Bir bir-gerü yörgeşip


Valnguk anı tanglaşur



Alın töpü yaşardı


Urut otın yaşurdı


Köl-ning suvın küşerdi


Sığır buka möngreşür



Kulan tükel komıttı


Arkar sukak yumuttı


Vaylağ tapa emitti


Tiziğ turup sekrişür

Kızıl ve sarı (renkli çiçekler) ardı ardına yerden bitiyor


Mor ile yeşil yüz yüze geliyor


(Ve) birbirlerine sarılıyorlar


İnsan (bu renk cümbüşünü görünce) hayretler içinde kalıyor



Yamaçlar ve tepeler yeşerdi


Kuru otlarını gizleyip (tazelerini çıkardılar)


Göllerin suyunu taşırdılar


Sığırlar ve boğalar (sevinçlerinden) böğrüşüyorlar



(Bahar) yaban eşeklerini iyice coşturdu


Dağ keçilerini ve geyikleri (hep) bir araya getirdi


(Bunlar otlamak için) yaylalara doğru yöneldiler


Sıra sıra dizilip (sevinçlerinden) hoplayıp zıplıyorlar

📜 KOŞUK 2

Orijinal Metin Günümüz Türkçesi

Yiğitleriğ işletü


Vığaç yemiş ırgatu


Kulan keyik avlatu


Badram kılıp avnalım



Çağrı birip kuşlatu


Taygan ıdip tışlatu


Tilki tonguz taşlatu


Erdem bile öğlelim



Tosun münüp sekirtsün


Esizlikin amurtsun


Itka keyik kaytartsun


Turmış sanı umnalım

Gençleri çalıştıralım, işe koşalım


(Onlara) meyve ağaçlarını silktirelim (ve meyve toplatalım)


Yaban eşekleri ve yaban hayvanları avlatalım


(Böylece, günlerce) bayram edelim, avunup eğlenelim



(Gençlere) şahin verip (onlara) kuş avlatalım


Tazıları bırakalım (ki) tilki ve domuzları ısırsınlar


(Tazılara yardım olsun diye onları) taşlatalım


(Biz de böylece) erdemli kişiler olarak övülelim



(O genç) hiç binilmemiş haşarı taya binsin, koştursun


(Ve böylece) onun haşarılığını gidersin, onu uslandırsın


(Onun sırtında avlansın) köpeğe av hayvanlarını kışkırtsın ve kaçırtsın


(Biz de av) yakalanmış, tutulmuş gibi (etini yemek için) ümitlenelim

📜 KOŞUK 3

Orijinal Metin Günümüz Türkçesi

Kıkrıp atığ kemşelim


Kalkan süngün çomşalım


Kaynap yana yumşalım


Katgı yağı yavalsun



Teğre avıp eğrelim


Attın tüsüp yüğrelim


Arslanlayu kükrelim


Küçi anın kevilsün



Endik kişi tetilsün


İl törü itilsün


Toklı böri yetilsün


Kadgu yeme savılsun

Nâra atarak atlarımızı sürelim


Kalkan ve mızraklarımızla (düşman içine) dalalım


(Öfkeden) kaynayıp köpürelim (dövüşelim) sonra da


(barış dileğinde bulunurlarsa) yumuşayalım


(Öyle ki) sert düşman yatışsın ve yola gelsin



(Düşmanı) çepeçevre kuşatalım.


Atlardan inip (düşmana doğru) koşarak saldıralım


Arslanlar gibi kükreyelim (ki)


(Düşmanın moral) gücü (iyice) azalsın, gevşesin



Şaşkın ve ahmak kişiler akıllansın


Ülke ve devlet gelişsin, dirliğe düzene kavuşsun


Kurtla kuzu art arda yürüsün, barış olsun


Kaygı ve keder (de böylece) savulup gitsin

🔹 2. SAGU

  • Yuğ törenlerinde söylenen şiirlerdir.

  • Ölen kişinin kahramanlıkları ve erdemleri, onun ölümünden duyulan üzüntü dile getirilir.

  • Şekil özellikleri bakımından koşuğa benzer.

  • Halk edebiyatında AĞIT, divan edebiyatında MERSİYE denir.

  • Divanü Lugati’t Türk’teki 12 dörtlük Alp Er Tunga sagusu bu türün en önemli örneğidir.

📜 Alp Er Tunga Sagusu

Karahanlı Türkçesiyle Türkiye Türkçesiyle

Alp Er Tonga öldi mü


Issız ajun kaldı mu


Ödlek öçin aldı mu


Emdi yürek yırtılur



Ödlek yarag közetti


Ogrı tuzak uzattı


Begler begin azıttı


Kaçsa kah kurtulur



Ulşıp eren börleyü


Yırtıp yaka urlayu


Sıkrıp üni yurlayu


Sıgtap közi örtülür



Ödlek arıg kevredi


Yunçıg yavuz tavradı


Erdem yeme savradı


Ajun begi çertilür



Bilge bögü yunçıdı


Ajun atı yençidi


Erdem eti tmçıdı


Yerge tegip sürtülür

Alp Er Tonga öldü mü,


Kötü dünya kaldı mı,


Zaman öcün aldı mı


Artık yürek yırtılır.



Felek fırsat gözetti,


Gizli tuzak uzattı,


Beyler beyin şaşırttı;


Kaçsa nasıl kurtulur?



Uludu erler kurtça,


Bağırıp yırttılar yaka,


Çığırdılar ıslıkla,


Yaştan gözler örtülür.



Zamane hep bozuldu,


Zayıf tembel güçlendi,


Erdem yine azaldı,


Acun beyi yok olur.



Bilge bilgin yoksul oldu,


Acun atı azgın oldu,


Erdem eti çürük oldu,


Yere değip sürtülür.

🔹 3. SAV

  • İslamiyet öncesi Türk toplumunun hayata bakışını, geleneklerini, varlık anlayışını ortaya koyan özlü sözlerdir. Bugünkü atasözlerinin karşılığıdır.

  • Divanü Lugati’t Türk’te pek çok sav örneği vardır.

📜 Sav Örnekleri Külliyatı

Karahanlı Türkçesiyle Türkiye Türkçesi İle
1. Aç ne yimes, tok ne times. 1. Aç ne yemez, tok ne demez.
2. Alın arslan tutar, küçin sıçgan tutmas. 2. Al (Hile) ile aslan tutulur, güç ile sıçan tutulmaz.
3. Bir karga birle kış kelmes. 3. Bir karga ile kış gelmez.
4. Böri koşnısın yimes. 4. Kurt komşusunu yemez.
5. Ermegüke bulıt yük bolır. 5. Tembele bulut yük olur.
6. Efdeki buzagı öküz bolmas. 6. Evdeki buzağı öküz olmaz.
7. It ısırmaz, at tepmes time. 7. İt ısırmaz, at tepmez deme.
8. Tag taga kavuşmas, kiş kişike kavuşur. 8. Dağ dağa kavuşmaz, kişi kişiye kavuşur.
9. Yılan kendi egrisin bilmes, tefi boynın eğritir. 9. Yılan kendi eğrisini bilmez, deve boynun eğri der.
10. Kanıg kan bile yumas. 10. Kanı kanla yıkamazlar.