"LEBDEĞMEZ" SANATI
👄 LEBDEĞMEZ (DUDAKDEĞMEZ) SANATI
Leb kelimesinin Osmanlıca yazılışı: leb ~ لب şeklindedir.
🧠 LEB KELİMESİNİN KÖKENİ VE ANLAMLARI
Leb Farsça kökenlidir ve dilimize de Farsçadan girmiştir. Kelimenin sözlüklerdeki anlamları: dudak manasındadır. Leb kelimesinin dudak anlamı ile kurulmuş çok sayıda terkip ve tamlaması vardır:
-
Şeker-leb: Şeker dudaklı.
-
Gonce-leb: Konca gibi dudağı olan.
-
Leb-i âftâb: Gölge.
-
Leb-i cânân: Sevgilinin dudağı.
-
Leb-i derya (deniz dudağı): Mec. deniz kenarı.
-
Leb-i handan: Gülen dudak.
-
Leb-i şefkat: Şefkat dudağı.
-
Uç, kenar anlamındaki tamlamalar: Leb-i cû (ırmak kenarı), leb-i cûy-bâr (su kenarı), leb-i hadrâ (ufuk), leb-i keştî-gâh (nehirlerin geçit yeri, boğaz, liman ağzı), leb-i sâgar (kadeh ağzı).
🎯 LEBDEĞMEZ SANATI NEDİR VE NASIL YAPILIR?
Lebdeğmez ise dudak değmez anlamına gelen bir edebiyat terimi olmuştur. Bu terim halk şiirinde iki dudağın birbirine değmeden söylendiği kelime ve dizelerden oluşan, içinde b, p, f, m, v sessiz harflerinin olmadığı kelimelerden ve dizelerden oluşan âşık edebiyatı nazım şeklinin adıdır.
Lebdeğmez, divan şiirinde içinde b, p, f, m, v sessizlerinin olmadığı bir şiir yazmak anlamında bir söz sanatı olarak da kabul edilmiştir. Âşık şiirinde ise bir şiir şekli - nazım şekli olarak kabul görmüştür.
🔤 Fonetik Altyapısı: "Huruf-ı Şefeviye"
b, p, f, m, v sessizleri ön dudakta oluşan ancak ve ancak üst ve alt dudağın birbirlerine değmesi ile telaffuz edilebilen sessiz harflerdir. Bu sessiz harflerin olmadığı kelimelerden oluşan dizelerle bir şiir söylendiğinde dudaklar birbirine değmeden bir şiir söylenmiş olacak, bu şiir de lebdeğmez olmuş olacaktır.
b, f, p, m, v sessizlerine eski dilde “Huruf-ı şefeviye” (dudak harfleri) de denmiştir. Bu harfler sesli harflerden sonra ancak ve ancak dudakların birbirlerine değmesi ile söylenebilen harflerdir.
📌 ÂŞIK EDEBİYATINDA ATIŞMA GELENEĞİ VE İĞNE MOTİFİ
İçinde bu harflerin olmadığı bir şiir yazmak ve sahnede söylemek âşık edebiyatı geleneğinde vardır. Bu gelenek daha ziyade iki âşık tarafından seyirci önünde yapılır.
🪡 Geleneksel İcra Biçimi: Âşıkların dudakları arasına bir iğne konulur ve içlerinde b, f, p, m, v harflerinin bulunmadığı lebdeğmez söylemeleri istenir. Âşık içinde b, f, p, m, v harflerinden birisi olan bir kelime söylemeye kalkarsa dudakları birleşmek isteyeceğinden iğne dudağına batacaktır.
Böylece dudakları arasında iğne olan âşıkların izleyici önünde doğaçlama (irticalen) söyledikleri bu şiir ve atışma şekillerine lebdeğmez denmiştir. Anadolu âşık edebiyatında yaygın olan bu nazım şekli Azerbaycan edebiyatında da oldukça popülerdir.
📖 LEBDEĞMEZ ŞİİR ÖRNEKLERİ
Lebdeğmez sanatı âşık edebiyatına mahsus bir şiir ve atışma şekli olmasına rağmen bazı divan şairleri de lebdeğmez örnekleri yazmışlardır.
🔹 DİVAN EDEBİYATI ÖRNEĞİ — Ahmet Remzi Dede
Tarik-i aşka gir ehl-i Hüdâ ol
Dilersen dehrde âzâde serlik
Sakın izhardan ağyâra halin
Cidâl-i kîl ü kâle yok nihâyet
Ricâlüllâh ile hal-âşinâ ol
Çekil izzetle uzlet kûşesinde
Aziz ol derd-i şöhretden cüdâ ol
“Dokunmaz leb lebe Remzi okurken”
Dehân-ı dilbere nükte nümâ ol
⚠️ Metin Analiz Notu: Ahmet Remzi Dede’nin yazdığı bu şiirin sadece makta beytinin ilk dizesi hariç diğer dizeleri lebdeğmez özelliğindedir.
🔹 ÂŞIK EDEBİYATI ÖRNEKLERİ
🎤 Ozan Mizani (Taner Karataş)
Taner doğru yöne döndür yüzünü
İyi düşün yokuşunu düzünü
Önce yokla sonra söyle sözünü
Çirkin sözden geri al seni gönül
🎤 Göyçeli Âşıq Ah (1801 - 1911)
Səhər çağı səyyad gəzər səhrada,
İllər ayrısıdır, nazlı yar gələ.
Qəza-qədərindən, ay yazıq ana,
Qalarsan intizar ay ilə-ilə.
(Not: Alıntıdır.)