Arama

ŞİİR DİLİ/SÖZ SANATLARI(EDEBİ SANATLAR)

28/05/2026 14:36 | Son Güncelleme : 20/11/2026 17:32 | Okunma Sayısı : 123 | alikaramanhoca.com.tr


ŞİİR DİLİ/SÖZ SANATLARI(EDEBİ SANATLAR)

✒️ ŞİİR DİLİ

Şiir dili, günlük dilden tamamen farklıdır. Günlük dilden yararlanır ancak günlük dil, her insanda farklı olan duygu ve hayalleri, düşünceleri anlatmaya yetmez. Ruh halimizi ve düşüncelerimizi ifade etmek için sözcüklere yeni anlamlar ve değerler yükleriz.

  • İmge: Şiirde duygu ve düşüncelerin ifade edilmesi için oluşturulan ses ve söz kalıplarına imge denir. İmge, düşünsel bir resimdir. Şiirde imge oluşturma, şiir diline ayrıca özellikler kazandırır.

  • Örnek: “Ay damlıyor üstümüze geceden” dizesinde “damlama” eylemi sıvılara aittir. Bu gerçek, katı ve parlak bir cisme aktarılmıştır. Bu sayede şairin içindeki “umut” ay ışığının damlama eylemine dönüşmüştür.

Şair, dış dünyadan aldığı malzemeye kendi duygu ve düşüncelerini de katarak şiirinde imge ve söz sanatlarından yararlanır.

“Sürerim buluttan tarlaları

Yağmurlar ekerim göğün göğsüne

Güneşte demlerim senin çayını

Yüreğimden süzer öyle veririm”

Bu şiirde bütün dizelerde somut gerçekliği olmayan anlatıma yani imgeye başvurmuştur.

🏛️ SÖZ SANATLARI (EDEBİ SANATLAR)

1. TEŞBİH (BENZETME)

Aralarında çeşitli yönlerden ilgi bulunan iki varlıktan birinin diğerine benzetilmesiyle yapılan söz sanatıdır. Dört unsuru vardır:

  1. Benzeyen: (zayıf olan)

  2. Kendisine benzetilen: (güçlü olan)

  3. Benzetme yönü: (ortak özellik)

  4. Benzetme edatı: (gibi, sanki, adeta, andırmak, benzemek gibi sözcüklerdir)

Bunlardan benzeyen ve kendisine benzetilen, ana unsurlar; benzetme yönü ve benzetme edatı yardımcı unsurlardır.

📝 Örnek Çözümlemesi:

“Bir ceylan gibi bakıyor zaman"

  • ceylan: kendisine benzetilen

  • zaman: benzeyen

  • bakmak: benzetme yönü

  • gibi: benzetme edatı

  • “Yaralı bir ceylan gibi ürkekti bakışları”

  • “Kuşku, anahtar deliğinden sızan ışık gibi karanlığı aydınlatır.”

  • “Unutma ki şairleri susmuş bir millet, sevenleri toprak olmuş öksüz çocuk gibidir.”

📌 NOT: Benzetmenin ana unsurlarıyla yapılan söz sanatına “teşbihi beliğ” (güzel, yalın benzetme) denir.

Ala göz üstüne hilal kaşları

Sırma gibi yanar yârin saçları

Kirazdır dudağı, inci dişleri

Selvi Suna’m gibi fidan olmaz.

2. İSTİARE (EĞRETİLEME)

Bir sözün benzetme amacıyla başka söz yerine kullanılmasıdır. Benzetmenin ana unsurlarından sadece biriyle yapılır.

🔓 a. Açık İstiare

Ana unsurlardan kendisine benzetilenin kullanılmasıyla yapılan istiareye “açık istiare” denir.

  • “Kurban olam kurban olam beşikte yatan kuzuya”  (Bebek, kuzuya benzetilmiş ancak anlatımda kullanılmamış, kendisine benzetilen “kuzu” kullanılmış olduğundan açık istiare yapılmıştır.)

  • “İiki kapılı bir handa gidiyorum gündüz gece”  (Dünya, iki kapılı bir hana benzetilmiş ancak kullanılmamıştır. Dünya yerine, kendisine benzetilen “iki kapılı han” kullanılmıştır.)

  • "Akıyor nûr gördüğüm dereden" (su, "nûr"a benzetilmiş fakat su söylenmemiş. Sadece kendisine benzetilen ile yapıldığı için açık istiaredir.)

  • “Milupa, şampiyonlara iyi gelecek” (bebek maması reklamı Reklamda, “şampiyon” kelimesi ile “bebekler” kastedilmiştir. Sadece kendisine benzetilen (şampiyon) söylendiği için açık istiaredir.)

🔒 b. Kapalı İstiare

Ana unsurlardan benzeyen unsurunun kullanıldığı istiareye “kapalı istiare” denir.

  • “Can kafeste durmaz, uçar.” (Can, kuşa benzetilmiş fakat “kuş” (kendisine benzetilen) kullanılmamıştır. Bu yüzden kapalı istiaredir.)

  • “Bir yalnızlık büyütürüm saksıda.”  (Yalnızlık, çiçeğe benzetilmiş ancak çiçek kullanılmamış.)

  • "Yüce dağların başında / Salkım salkım olan bulut"  ("bulut" üzüme benzetilmiş yani kendisine benzetilen üzümdür. Dizelerde sadece benzeyen durumundaki bulutlar söylendiği için bu bir kapalı istiaredir.)

  • 📌 NOT: Teşhisin olduğu her yerde kapalı istiare vardır.

  • “Çatma, kurban olayım çehreni ey nazlı hilal” $\rightarrow$ (Hilal, kaş çatma özelliğiyle kişileştirilmiş, insana benzetilmiş ancak insan kullanılmamıştır.)

🎭 c. Temsili İstiare

Bir metnin bütününe yayılmış istiaredir. Düşünce ve olaylar semboller aracılığıyla verilir.

  • Ahmet Haşim’in Merdiven’i

  • Faruk Nafiz’in “At” şiiri

  • Yahya Kemal’in “Sessiz Gemi” şiiri…

3. MECAZIMÜRSEL (AD AKTARMASI)

Benzetme ilgi olmadan bir sözün, kavramın ilgi yoluyla başka söz, kavram yerine kullanılmasıdır. Ad aktarmasında parça-bütün, iç-dış, sanatçı-eser, neden-sonuç gibi çeşitli anlam ilişkileri vardır.

  • “Vurulup tertemiz alnından uzanıp yatıyor, / Bir hilal uğruna ya Rab ne güneşler batıyor!”  (Bayrakta yer alan “hilal” sözüyle “bayrak” kastedilmiştir. Parça-bütün ilişkisi)

  • “İstersen dünyayı çağır imdada / Yeryüzünde bir sen varsın bir de ben varım”  (“dünya" sözüyle dünyada yaşayanları "yer-insan" ilişkisi)

  • "Marmara'da her yelken / Uçar gibi neşeli"  ("Yelken" sözcüğü ile kastedilen teknedir.)

  • "Hayatta canlı ölüm, günahtan baskın rahmet; / Beyoğlu tepinirken ağlar Karacaahmet... "  ("Beyoğlu" ve "Karacaahmet" yer adı söylenerek orada yaşayanlar kastedilmiş.)

4. TEŞHİS (KİŞİLEŞTİRME)

İnsan dışındaki varlıkları insan kişiliğinde (duyan, düşünen…) göstermektir.

  • “Şehrin camları kaygısız gülüyordu.”  (cam kişileştirilmiş)

  • “Derinden derine ırmaklar ağlar, / Uzaktan uzağa çoban çeşmesi / Ey suyun sesinden anlayan bağlar, / Ne söyler şu dağa çoban çeşmesi.” $\rightarrow$ (ırmaklar, bağlar, çoban çeşmesi kişileştirilmiş)

5. İNTAK (KONUŞTURMA)

İnsan dışındaki varlıkları konuşturmaktır.

  • 📌 NOT: Konuşturma sanatı var diyebilmek için konuşturulan varlığın sözlerinin anlatım içinde yer alması gerekir.

  • “Sordum sarı çiçeğe: Annen baban var mıdır? / Çiçek (eydür) dedi ki: Derviş babam, annem babam topraktır.”  (Çiçek konuşturulmuştur.)

  • 📌 NOT: Her intakta bir kişileştirme varken her kişileştirmede intak olmayabilir.

6. TEZAT (KARŞITLIK)

Ortak yanları bulunan iki zıt kavramı, biri gerçek diğeri mecazî manada olmak üzere aynı konu etrafında toplamak sanatıdır. Beyaz/siyah, ak/kara, gece/gündüz… kavramlardan birisi mecazî manada olmadıktan sonra tezat sanatı meydana gelmez.

  • “Ne siyah eylemiş bu nasiyeyi / Saçımı bembeyaz eden bahtım” “Siyah alın” ve “bembeyaz saç” iki zıt kavram ortak nokta “baht” Alnın siyahlığı mecazîdir. Çünkü şairin alnı gerçekten siyah renkte değildir. Bir türlü başının dertten kurtulamadığını anlatmak istemektedir.

  • “Ağlarım hatıra geldikçe gülüştüklerimiz.”

  • “Karlar etrafı beyaz bir karanlığa gömdü.”

7. TENASÜP (UYGUNLUK)

Bir konu üzerinde aralarında ilgi bulunan en az iki sözcük, terim ve deyimi bir dize veya beyit içinde rastgele kullanmaktır. (Sözcükler arasında karşıtlık ilgisi olmamalıdır.)

  • “Aşkın mapushane, içinde ben mahkûm / Saçların parmaklık, gözlerin gardiyan olmuş.” (mapushane, mahkûm, parmaklık, gardiyan sözcükleriyle tenasüp yapılmıştır.)

  • “Suya versin bağban gülzarı zahmet çekmesün / Bir gül açılmaz yüzün gibi verse bin gülzare su”  (bağban, gülzar, gül)

8. KİNAYE

Bir sözü veya söz öbeğini hem gerçek hem de mecaz anlama gelecek şekilde kullanmaktır. Asıl kastedilen mecaz anlamdır.

  • “Bir güzelin aşığıyım erenler / Onun için taşa tutar el beni”

    👉 Taşa tutmak: Taş atmak (Gerçek anlam) | Kınamak, eleştirmek (mecaz anlam)

  • “Cep delik, cepken delik / Kol delik, mintan delik”

    👉 Cep delik, cepken delik: Gerçekte delik olması | Mecaz olarak ise parasızlık

  • “Gel benim sarı tamburam, / Sen ne için inilersin? / İçim oyuk, derdim büyük, / Ben onun'çin inilerim” (Pir Sultan Abdal)

    👉 (Bu dizelerde "içim oyuk" sözü kinayelidir. Bir çalgı aleti olan tamburanın gerçekten içi gerçekte oyuktur ancak bu söz, şiirde çok dert çekmek anlamıyla mecazî olarak kullanılmıştır.)

  • "Şu karşıma göğüs geren / Taş bağırlı dağlar mısın" (Yunus Emre)

    👉 (Burada "taş bağırlı" sözü hem gerçek hem mecaz anlamıyla kullanılmıştır. Dağın taştan olması gerçek anlamı iken hâlden anlamayan, merhametsiz, kalpsiz mecaz anlamıdır. Kastedilen ise mecaz anlamıdır.)

9. TELMİH (HATIRLATMA)

İnsanlar tarafından bilinen geçmişteki bir olaya, ünlü bir kişiye (bir atasözüne) işaret etmedir.

  • “İnsanlar bir yanınca Kerem misali yanmalı / Uykudan bile bir mahşer günü uyanmalı”  (Kerem ve Aslı hikayesine telmih yapılmış)

  • “Hayretinden Yusuf’un kavmi Züleyha kesti el / Sen ciğerler zahmını(yarasını) dillere destan eyledin”  (Hz. Yusuf’u gören Mısır kadınlarının onun güzelliği karşısında hayrete düşüp elma soyarken ellerini kesmeleri olayına telmih yapılmıştır.)

10. HÜSNÜ TALİL (GÜZEL-BAŞKA NEDENE BAĞLAMA)

Bir şeyin sebebini asıl nedenden başka bir nedene bağlamaktır.

  • “Ne zaman seni düşünsem / Bir ceylan su içmeye iner”  (ceylanın su içmeye gitmesi onun susamasındandır; bunu şair, düşünmeye bağlamış)

  • “Kadrini bilmeyenler alır eline / Bu yüzden boynun eğri menekşe”  (Menekşenin doğal yapısı boynun eğriliği durumunu kadrini bilmeyenlerin onu eline almasına bağlamış)

11. TECAHÜLİ ARİF (BİLMEZLİKTEN GELMEK)

Bildiği bir şeyi bilmez görünerek anlatmaktır.

  • “Çay ağır akar, yorgun mu bilmem / Mehtabı hasta mı, solgun mu bilmem”  (Şair, çayın hasta olamayacağını bildiği halde bilmez görünerek soru yoluyla duygularını anlatmıştır.)

  • “Göz gördü, gönül sevdi seni ey yüzü mahım / Kurban olam var mı bunda benim günahım” (Sevgi, aşk kendi dışında gerçekleşen bir durum olduğunu bildiği halde bunu bilmiyor görünerek soru yoluyla anlatmış)

12. İSTİFHAM (SORU SORMA)

Duygu ve anlatımı güçlendirmek için herhangi bir cevap beklemeden soru sorma sanatıdır. Duygu ve düşünceler soru yoluyla verilir.

  • “Bana kara diyen dilber / Gözlerin kara değil mi?”

  • “Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki feda”

  • “Beni candan usandırdı, cefadan yar usanmaz mı? / Felekler yandı ahımdan, muradımın şemi yanmaz mı?"

13. MÜBALAĞA (ABARTMA)

Bir olayı, durumu olduğundan çok büyük veya küçük göstermektir.

  • “Derdimi döksem derin dereye / Doldurur dereyi, düz olur gider.”

  • “Bir ah çeksem dağı, taşı eritir. / Gözüm yaşı değirmeni yürütür.”

14. CİNAS (SESTEŞLİK)

  • “Kısmetindir gezdiren yer yer seni / Arşa çıksan akıbet yer yer seni”  (“yer yer: 1. bölge bölge 2. Ye- eylemi)

  • “Kalenin ucunda üç ağaç incir / Çekme zincirleri kollarım incir.” (İncir: bitki ve incir- eylemi)

15. TEVRİYE

İki anlamı olan bir sözcüğün şiirde iki anlama gelecek şekilde kullanmaktır. Sözün uzak anlamı kastedilir. Şiirde ya da günlük hayatta sesteş sözcükler ya da özel isimlerle sıkça tevriye yapılır.

  • 🚨 DİKKAT: Tevriyede iki anlam da gerçektir. Kinayede ise anlamlardan biri gerçek, diğeri mecaz anlamdır.

  • “Ulusun, korkma nasıl böyle bir imanı boğar.”  (Ulu-: hem yüce hem köpek uluması anlamında kullanılmıştır.)

  • “Yârim beni göğsünde bir gül sayardı.”  (ben: siyah leke / şahıs)

  • "Bâkî kalan bu kubbede bir hoş sada imiş"  ("Bâkî" sözcüğünün sözlük anlamı "geriye kalan" demektir. 16.yüzyıl şairi Baki'ye ait olan mısrada şair "Bâkî" sözcüğünün sözlük anlamını söyler görünerek kendini kastetmiştir.)

16. İRSALİMESEL

Şiirde anlatımı etkili kılmak için atasözü veya özdeyiş kullanma sanatıdır.

  • “Her şeyin fazlası zararlıdır ya / Fazla şiirden öldü Edip Cansever.”

  • “Kirpikleri uzundur yârin hayale sığmaz. / Meşhur bir meseldir mızrak çuvala sığmaz.”

17. SECİ

Düzyazıda sözcüklerin uyaklı olabilecek biçimde kullanılmasıdır.

  • “İlahi, kabul senden, ret senden; şifa senden, dert senden… İlahi, iman verdin, daim eyle; ihsan verdin, kaim eyle!”

18. TEKRİR

Anlatımda bir sözün veya söz öbeğinin tekrarlanmasıdır.

  • “Gül, gül dedi bülbül güle; gül gülmedi gitti. / Gül bülbüle, bülbül güle yâr olmadı gitti.”

  • "Gül geldi gülerek, gülleri güldürdü o gül / Gül güler miydi güle, gelmese gülzâre o gül"

  • "Kimsesizim kimsem yoktur herkesin var kimsesi / Kimsesiz kaldım medet kıl kimsesizler kimsesi"

  • "Bu yağmur, bu yağmur, bu kıldan ince / Öpüşten yumuşak yağan bu yağmur / Bu yağmur, bu yağmur, bir gün dinince / Aynalar yüzümüzü tanımaz olur"

19. RÜCU

Sözün etkisini artırmak için daha önce söylediği düşünceden dönüp tam tersini söylemektir.

“O sizin gördüğünüz kadınlar

Güzeldir ha bereket

Melekler kadar masum

Yok, canım şeytan kadar şirret”

20. SEHLİ MÜMTENİ

Söylenmesi kolay görünen ancak kolay söylenemeyecek dizeler söyleme sanatıdır.

“Ete kemiğe büründüm

Yunus diye göründüm”

21. AKİS

Bir dize ya da cümlenin anlamlı iki parçasından birini önce, diğerini sonra söyleyerek anlatılmak istenen sözü yer değiştirerek söylemektir.

“Cennet gibidir ruyın(yüzün), ruyın gibidir cennet.

Âdem doyamaz sana, sana doyamaz âdem.”

22. NİDA

Seslenme sanatıdır.

“Merhaba, hoş geldin ey ruhum merhaba!

Ey sözleri gecenin sıcak nefesi

Ey elleri kimsesizlerin şefkatli hanesi merhaba!”

23. TERDİT (BEKLENMEZLİK)

Bir konuya ilişkin bir şeyler anlattıktan sonra sözü beklenmedik biçimde bitirme sanatıdır.

  • “İndim yârin bahçesine / Parsellenmiş”

  • “Büyük adamdı benim büyük babam / Aranan adamdı, ünlü adamdı / Bütün dünya basınına manşet oldu / Uluslararası dolandırıcı Kerkük’te yakandı.”

24. TEDRİC (DERECELENDİRME)

Söyleyecekleri belirli sırayla ortaya koyma sanatıdır.

“Her şey araya giriyor, aradan çıkıyor

Arada çocuklar doğuyor, büyüyor, yürüyor

Arada evler, evlenmeler, ölümler duruyor

Arada yaz, kış, bahar, dünya dönüyor.”

25. AKROSTİŞ

Dizelerin baş harflerinin birleşmesi sonucu anlamlı bir sözcük veya isim çıkaracak biçimde şiir yazma sanatıdır.

Tabiplerde ilaç yoktur yarama

Aşk değince ötesini arama

Her nesnenin bir bitimi var ama

Aşka hudut çizilmiyor Mihriban!

26. TARİZ (İĞNELEME, DOKUNDURMA)

Bir cümlede söylenen bir sözün tam tersini kastetmektir. Genellikle alaycı bir üslup vardır. Küçük düşürmek, iğnelemek amaçlanır. Tarizde yergi ve alaycı bir anlatım vardır. Amaç, sözü ters anlamıyla kullanmaktır. Bu sanat iğnelemek, alaya almak ve taşlamak için kullanılır.

"Bize kâfir demiş Müftî Efendi,

Tutayım ben ona diyem Müselmân,

Lakin varılınca ruz-ı mahşere

İkimiz de çıkarız orada yalan!”

(Şeyhülislâm bana kafir demiş. Hadi ben ona Müslüman diyeyim. Ama yarın mahşerde ikimiz de yalancı çıkarız: Zira ne ben kâfirim ne de o Müslüman!)

  • "Kefil olduğunuz gece bekçisi hakikaten güvenilir çıktı; üç gün sonra bizim kasayı yüklenip kayboldu."

  • "Benim oğlum çok cesurdur canım, horozdan korktuğuna bakmayın."

  • "Çayın nefis olmuş, kabak suyu gibi."

⚠️ Uyarı! Dokundurmaca anlamını çözebilmek için, sözün nasıl bir durum için, hangi ortamda kullanıldığına; varsa diğer cümlelere dikkat etmek gerekir.

  • Çok yaramaz bir çocuk için "çok usludur",

  • Tembel biri için "maşallah karınca gibisin",

  • Kış günü şortla gezen biri için "akıllıya bak"

  • Az konuşan biri için "Senin de muhabbetine doyum olmuyor" diyorsanız tariz yapmış olursunuz.

27. İŞTİKAK (TÜRETME)

Aynı kökten türeyen sözcükleri bir arada kullanmaya iştikak denir.

"Dünyada sevilmiş ve seven nafile bekler

Bilmez ki giden sevgililer dönmeyecekler."

28. İKTİBAS

Bir şair ya da yazarın, eserine “âyet”, “hadis” ya da bunlardan parçalar almasıdır. İktibasın, “alıntı” ile aynı anlamda kullanılması yanlıştır; zira şiirde ve nesirde sadece ayet ve hadisleri zikretmek iktibas sanatına kabul edilir.

  • “Utlubü’l ilme velev bi’s Sin”i tasdik eyleyen / İlme gaayet vermeyip hem-vâre cüst ü cüdâdır. (Tırnak içindeki kısım “İlim Çin’de bile olsa daima arayınız” anlamındaki “hadis”tir.)

  • “Annemin bana öğrettiği ilk kelime / Allah, şah damarımdan yakın bana benim içimde”  (altı çizili bölüm ayet)

(alıntılar yapılmıştır.)

Beğendim
Bayıldım
Komik Bu!
Beğenmedim!
Üzgünüm
Sinirlendim
Bu içeriğe zaten oy verdiniz.

Yorumlar