ŞİİRDE YAPI
📐 ŞİİRDE YAPI
Bir şiirin yapısını oluşturan unsurlar, o şiirin nazım birimi, nazım şekli, ahenk(ses ve ritim) ve ölçü(vezin) özellikleridir.
🧱 Nazım Birimi
Şiirin yapısını oluşturan temel unsurdur. Anlam ve ses kaynaşmasından oluşan ve birleşerek şiiri oluşturan en küçük yapıdır.
-
Dize(Mısra): En küçük nazım birimidir. Bir şiirdeki her bir satıra dize denir.
-
Mısra-ı azade(Bağımsız dize): Bir şiire bağlı olmayan, kendi içinde anlam bütünlüğüne sahip bir satırlık nazım parçasıdır.
“Söylesem tesiri yok sussam gönül razı değil”
— FUZULİ
-
Mısra-ı berceste(seçkin dize): Bir şiire bağlı veya şiirden bağımsız olan, öz ve güzel anlamlı, kolay anımsanabilen, sağlam kuruluşlu dizedir.
“Halini bilmez perişanın perişan olmayan”
— AHMET PAŞA
“Olmayınca hasta kadrin bilmez âdem sıhhatin”
— Fıtnat Hanım
-
Beyit: Aynı ölçüyle yazılmış, anlam bakımından birbirine bağlı iki dizeden oluşan nazım birimidir. Beyit, divan şiirinin asıl nazım birimidir.
“Hep seninçündür dünya cefasın çektiğim
Yoksa ömrüm varı sensiz neyleyim dünyayı ben”
— BAKİ
-
Bent: Üç, beş, altı, yedi ve daha fazla dizenin kümelenmesiyle oluşan birimdir. Ayrıca beyitlerin bir araya gelmesiyle oluşturulan bentler de vardır. (terciibent, terkibibent)
-
Dörtlük: Dört dizenin birleşmesiyle oluşan nazım birimidir. Halk şiirini temel nazım birimidir.
🎨 Nazım Biçimi (Nazım Şekli)
Bir şiirin içerik dışında kalan unsurları biçimi oluşturur. Dizelerin kümelenişi, uyak düzeni, ölçü özellikleri nazım biçimini oluşturur. Nazım biçimini belirlemede en temel ölçü, nazım birimidir.
Türk şiirinde kullanılan nazım birimleri dönemlere göre değişiklik gösterir:
-
Halk şiiri nazım birimi: dörtlük
-
Divan şiirinde: beyit
-
Son dönem Türk şiirinde ise: serbest mısradır.
📊 Dönemlere Göre Türk Şiiri Nazım Biçimleri
| Dönem | Nazım Biçimleri (Nazım Şekilleri) |
| İslamiyet Öncesi Türk Şiiri | koşuk, sagu, destan |
| Anonim Halk Edebiyatı | türkü, mani, ninni, ağıt |
| Tekke (dini-tasavvufi) Halk Şiiri(Nazım Türleri) |
ilahi, deme, nefes, nutuk, şathiye, devriye |
| Âşık Edebiyatı | koşma, semai, varsağı, destan |
| Divan Şiiri (Beyitlerle kurulanlar) | gazel, kaside, mesnevi, kıt’a, müstezat |
| Divan Şiiri (Dörtlüklerle kurulanlar) | murabba, şarkı, tuyuğ, rubai |
| Divan Şiiri (Bentlerle kurulanlar) | muhammes, müseddes, terkibibent, terciibent.. |
|
Yeni Türk Şiiri (Batı medeniyeti çevresinde gelişen Türk şiiri) |
Sone, terza-rima, triyole, balad, serbest müstezat |
NAZIM TÜRLERİ
Şiirin konusuna göre aldığı isimdir.
Âşık Tarzi Halk Şiiri: Güzelleme, Koçaklama, Taşlama, Ağıt
Dinî -Tasavvufi Halk Şiiri: İlahi, Nutuk, Şathiye, Devriye, Nefes
Divan Şiiri: Tevhit, Münacaat, Naat, Mersiye, Methiye, Hicviye, Fahriye
ÂŞIK TARZI HALK ŞİİRİ NAZIM TÜRLERİ
GÜZELLEME: Doğa ve aşk konusunun coşkuyla işlendiği halk şiiri nazım türüdür.
KOÇAKLAMA: Kahramanlık ve yiğitlik konusunun işlendiği halk şiiri nazım türüdür. Epik, destansı bir anlatımı vardır.
TAŞLAMA: Toplumun veya kişilerin aksayan yönlerinin eleştirisini işleyen halk şiiri nazım türüdür. Divan edebiyatında hicviye, Batı edebiyatında ise satirin karşılığıdır.
AĞIT: Sevilen ve tanınan bir kişinin ölümü karşısında duyulan üzüntüyü işleyen halk şiiri nazım türüdür. İslamiyet öncesi Türk şiirinde sagu, divan şiirinde de mersiyenin karşılığıdır.
GÜZELLEME
Nasıl vasfedeyim güzelim seni
Rumeli Bosna’yı değer gözlerin
Dünyaya gelmemiş eşin akranın
İzmir’i Konya’yı değer gözlerin
KOÇAKLAMA
Düşman geldi tabur tabur dizildi
Alnımıza kara yazı yazıldı.
Tüfek icat oldu mertlik bozuldu
Eğri kılıç kında paslanmalıdır.
TAŞLAMA
Bir vakte erdi ki bizim günümüz
Yiğit belli değil mert belli değil
Herkes yarasına derman arıyor
Deva belli değil dert belli değil
AĞIT
Can evimden vurdu felek neyleyim
Ben ağlarım çelik teller iniler
Ben almadım toprak aldı koynuna
Yarim diyen bülbül diller iniler
DİNÎ TASAVVUFİ HALK ŞİİRİ NAZIM TÜRLERİ
İLAHİ: Allah’ın varlığını, birliğini, yüceliğini dile getiren şiirlerdir. Allah aşkı işlenir.
DEVRİYE: Devir esasını (Allah’tan gelip Allah’a dönmek) konu edinen tasavvuf şiirleridir.
ŞATHİYE: Tasavvuf konularını mizahlı bir biçimde işleyen, coşku hâlinde söylenen şiirlerdir.
NUTUK: Tarikata yeni giren birine tarikat adabını öğretmek amacıyla söylenen şiirlerdir.
NEFES: Bektaşi törenlerinde saz eşliğinde ve makamla okunması gelenek hâlini alan tasavvuf şiirleridir.
İLAHİ
Ben yürürüm yane yane
Aşk boyadı beni kane
Ne akilem ne divane
Gel gör beni aşk neyledi
NEFES
Benim bir isteğim vardur
Kerim’den Münkir bilmez evliyânun hâlinden
Kaygusuz’am ayrı düştüm pirimden
Ağlar gelür şahum Abdal Mûsâ’ya
DEVRİYE
Dokuz ay on gün batn-ı mâderde
Kudretten gözüme çekildi perde
Vaktim tamam olup ahiri yerde
Çıkıp ten donundan cihana geldim.
ŞATHİYE
Derviş Yunus bu sözü
Eğri büğrü söyleme
Seni sîgaya çeken
Bir Molla Kasım gelir
NUTUK
Gaflet içünden uyan
Edebsüz olma iy cân
Edebdür aslı-ı îmân
Var edeb öğren edeb
DİVAN ŞİİRİ NAZIM TÜRLERİ
TEVHİT: Allah’ın varlığını ve birliğini konu alan şiirlerdir.
MÜNACAAT: Allah’a yakarışı işleyen şiirlerdir.
NAAT: Peygamberimizi övmek için yazılan şiirlerdir.
MERSİYE: Ölüm karşısındaki üzüntüyü işleyen şiirlerdir. İslamiyet öncesi Türk şiirinde ise sagu, Halk şiirinde ağıt karşılığıdır.
METHİYE: Din ve devlet büyüklerini övmek için yazılan şiirlerdir.
HİCVİYE: Bir kişi veya olayı eleştirmek için yazılan şiirlerdir. Halk şiirinde taşlama, modern şiirde satir, yergi ismini alır.
FAHRİYE: Divan şiiri nazım şekillerinden olan kasidelerde şairin kendi özelliklerini övdüğü şiirlerdir.
SU KASİDESİ
Saçma ey göz eşkden gönlümdeki odlare su
Kim bu denlü dutuşan odlare kılmaz çâre su
Âb-gûndur günbed-i devvâr rengi bilmezem
Yâ muhît olmış gözümden günbed-i devvâre su
Zevk-i tîgünden aceb yoh olsa gönlüm çâk çâk
Kim mürûr ile bıragur rahneler dîvâre su
Vehm ilen söyler dil-i mecrûh peykânun sözin
İhtiyât ilen içer her kimde olsa yâre su
Suya versün bağbân gülzârı zahmet çekmesün
Bir gül açılmaz yüzün tek verse min gülzâre su
FUZULİ
KANUNÎ MERSİYESİ
Tîgun içürdü düşmene zahm-ı zebânları
Bahsetmez oldu kimse kesildi lisânları
Gördü nihâl-i serv-i ser-efrâz-ı nizeni
Ser-keşlik adın anmadı bir dahı bânları
Her kande bassa pây-semendün nisâr içün
Hânlar yolunda cümle revân itdi canları
Deşt-i fenâda mürg-i hevâ durmayup konar
Tîgun Hudâ yolında sebîl itdi kanları
Şemşîr gibi rûy-ı zemîne taraf taraf
Saldun demür kuşaklu cihân pehlevânları
Aldun hezâr büt-gedeyi mescid eyledün
Nâkûs yerlerinde okutdun ezânları
Âhir çalındı kûs-ı rahîl itdün irtihâl
Evvel konağın oldı cinân bûstânları
Minnet Hudâya iki cihânda kılub saîd
Nâm-ı şerîfün eyledi hem gâzî hem şehîd
Bâki
HİCVİYE
Bâğ-ı dehrin hem hazânın hem bahârın görmüşüz
Biz neşâtın da gâmın da rûzgârın görmüşüz
Çok da mağrûr olma kim meyhâne-i ikbâlde
Biz hezârân mest-i mağrûrun humârın görmüşüz
Top-ı âh-ı inkisâra pây-dâr olmaz yine
Kişver-i câhın nice sengîn hisârın görmüşüz
Bir hurûşiyle eder bin hâne-i ikbâli pest
Ehl-i derdin seyl-i eşk-i inkisârın görmüşüz
Bir hadeng-i cân-güdâz-ı âhdır sermâyesi
Biz bu meydânın nice çâbük-süvârın görmüşüz
Bir gün eyler dest-beste pây-gâhı cây-gâh
Bî-aded mağrur-u sadr-ı i’tibârın görmüşüz
Kâse-i deryûzeye tebdîl olur câm-ı murâd
Biz bu bezmin Nâbîyâ çok bâde-hârın görmüşüz
🎭 ŞİİRDE TEMA VE KONU
-
Şiirde Tema: Şiirin yazılış amacına, vermek istediği iletiye denir. Şiire hâkim olan duygudur, hayaldir.
-
Konu: Şiirdeki temalar soyut ve geneldir. Bu soyut kavramlar şiirle somutlaştırılıp sınırlandırılır.
📌 ÖRNEK AYRIM:
Sevgi Tema iken;
Yahya Kemal’in şiirlerinde İstanbul sevgisi $\rightarrow$ Konudur.
(alıntılar yapılmıştır.)