SÖZCÜKTE ANLAM VE ANLAM AKTARMALARI
SÖZCÜKTE ANLAM
1.Temel Anlam: Bir sözcüğün tek başına kullanıldığında düşündürdüğü anlamdır. Her sözcüğün bir temel anlamı vardır. Konuluş anlamı da denir. O sözcüğün doğuş anlamıdır.
Örnek: “kanat” sözcüğü “uçma organı” anlamında kullanıldığı her yerde temel anlamda kullanılmıştır.
- Ağaçtaki kuşun kanatları rengârenkti.
- Sınıfa girdiğimde kapıyı hep başkan açardı.
- Maçta düşen çocuğun kolu kırılmıştı.
- Yaşlı kadının gözleri nemli nemliydi.
2.Yan Anlam: Bir sözcüğün anlamı, gerçek anlamda karşıladığı varlığa( işlev, şekil gibi) benzerlik ilgisinden dolayı başka bir varlığa verilmişse bu, o sözcüğün yan anlamı olur.
Örnek:
- Uçağın kanatlarından biri kırmızıydı.(işlev ve konum itibariyle kuşun kanadına benzemesi)
3.Mecaz Anlam: Sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak kazandığı anlamdır. Sözcük mecaz anlam kazandığında soyutlaşır.
Örnek:
- Bu renk seni hiç açmamış.(güzel göstermemiş, yakışmamış)
- Bazı büyük sanatçılar devletin kanatları altında yaşar.
4.Terim Anlam: Herhangi bir bilim, sanat, meslek, spor dalıyla ilgili özel bir kavramı karşılayan sözcüklerdir.
UYARI: Sözcüğün terim anlam olup olmadığını cümledeki kullanımı belirler.
Örnek:
- Birkaç durak sonra inecek. (Burada “durak” gerçek anlam ama terim değildir.)
- Halk şairleri şiirlerinde durak kullanır. (edebiyat alanında terim)
SÖZCÜKLERDE ANLAM İLİŞKİSİ:
1. Eş Anlamlı Sözcükler: Yazılışı farklı, anlamı aynı kelimelerdir. Bu sözcükler her zaman birbiri yerine kullanılabilir. Bu sözcüklerden biri genellikle yabancıdır.
Örnek:
- cevap- yanıt
- sual – soru
- fikir- düşünce
- muallim – öğretmen
- talebe – öğrencİ
2. Yakın Anlamlı Sözcükler: Eş anlamlı gibi görünen fakat anlamca tam bir eşitlik göstermeyen sözcüklerdir.
Örnek:
- Ülke olarak ekonomik açıdan sıkıntılı günler geçiriyoruz.
- Paramın olmadığı dar zamanlarda yanımda olan tek insandı.
3. Karşıtlık İlgisi: Anlam yönünden birbirinin tersi olan sözcüklerdir.
Örnek:
- varlık x yokluk
- canlı x ölü
- üzülmek x sevinmek
- gülmek x ağlamak
UYARI 1: Sözcüğün olumsuzu o sözcüğün zıt anlamı olmaz.
UYARI 2: Karşıtlık, sözcüğün cümlede kullanıldığı anlama göre değişir.
Örnek:
- Doğru düşünmek gerekir.(yanlış)
- Doğru söylemezsen sonrası kötü olur. (yalan)
4. Sesteşlik(eş seslilik): Yazılışları aynı, anlamları farklı sözcüklerdir.
Örnek:
- Yanakları al aldı.
- Bana bir kitap aldı.
- Önemli organlarımızdan biri eldir.
- El, elin eşeğini türkü çağırarak arar.
UYARI: Sesteş sözcükler arasında hiçbir anlam ilgisi bulunmaz.
- Bisikletten düşen çocuğun ayağı incinmişti.
- Masanın ayağını beyaza boyadım.
Bu cümlelerdeki “ayak” sözcükleri arasında yan anlamlılık ilişkisi vardır. Bunlar, sesteş değildir.
5. Nitel ve Nicel Anlam:
Nitel Anlam: Belli bir ölçülebilirlik özelliğine sahip olmayan sözcüklerdir. Bu sözcüklere “nasıl?” sorusu sorulabilir.
- Bu çok lezzetli bir yemekti.
- Ülkenin kalkınması ancak büyük fikirlerle olur.
Nicel Anlam: Ölçülebilen, sayılabilen değerler bildiren sözcüklerdir.
- Sıcak havalarda dikkatli olmak gerekir.
- Küçük bir evde yaşıyordu.
UYARI: Nitel anlam mı nicel anlam mı olduğu cümledeki kullanım anlamına göre değişir. Aynı sözcük bir cümlede nitel anlam verirken başka bir cümlede nicel anlam verebilir.
Örnek:
- Kardeşi hafif bir soğuk algınlığı geçirdi.(nitel)
- Bu hafif kutuları kardeşim taşıdı.(nicel)
6. Soyut- Somut Anlam:
Soyut Anlam: Beş duyumuzdan herhangi biriyle anlayamadığımız, varlığını zihinsel olarak veya kalben kabul ettiğimiz sözcüklerdir.
UYARI: Bir sözcük her zaman soyut olamayacağı gibi somut da olamaz.
Bir işte de onun parmağı olmasa şaşarım.(soyut)
Parmakları eğrilmiş.(somut)
Somut Anlam: Beş duyumuzdan herhangi biriyle algıladığımız sözcüktür.
Kitap, kalem, ağaç…
UYARI: Soyut anlamlı bir sözcük, somut anlamlı sözcüğün özellikleriyle anlatılarak somut anlam kazanabilir.
Örnek:
- Her gece hüzün yağar pencereme. (Hüzün, soyut ama burada yağmur özelliğiyle anlatılarak somutlama olmuştur. Benzetme yoluyla- İstiare sanatıyla)
7. Dolaylama: Bir sözle anlatılabilecek bir varlığın, kavramın birden fazla sözle anlatılmasıdır.
- Pamuk - beyaz altın
- Atatürk – Büyük Kurtarıcı
- Kömür – kara elmas
- İstanbul – Yedi Tepeli Şehir
- İzmir - Ege'nin İncisi
- Neşet Ertaş - Bozkırın tezenesi ...
ANLAM AKTARMALARI
1. Deyim aktarmaları:
a) İnsandan doğaya aktarma: İnsan dışındaki varlığa insana ait bir özelliğin verilmesidir.
Örnek: Bahçedeki tüm ağaçların keyfi kaçmıştı.
Rüzgârlar şarkı söyler söğütlere her akşam.
Çocuk, onu koparacağı sırada mor menekşe: “Bana dokunma!” diye bağırdı.
b)Doğadan insana aktarma: İnsan dışındaki varlıklara ait özelliklerin insana aktarılmasıyla yapılır.
Örnek: Babam birden kükredi.
Kızı sonunda bir kazmaya verdiler.
c)Doğadan doğaya aktarım: Doğada bulunan bir varlığın özelliğinin başka bir varlığa verilmesiyle oluşur.
Örnek: Bir aslan miyav dedi, minik fare kükredi.
d)Duyular arası aktarma: Bir duyunun başka bir duyuya ait durumu ifade etmek için kullanılmasıdır.
Örnek: Resimlerinde sıcak renkler kullanmaktan hoşlanır.
Sanatçı, kadife sesiyle tüm dinleyenleri büyüledi.
2. Ad Aktarması(Mecazı Mürsel):
Benzetme ilgisi olmadan, başka bazı ilgilerle, bir sözün başka bir söz yerine kullanılmasıyla oluşturulan mecazlardır.
İç -dış ilgisi
Üstünü çıkarıp yatağa uzandı.
Evde ne zamandır kazan kaynamıyor.
Parça - bütün ilgisi
Bir hilal uğruna ya Rab ne güneşler batıyor.
Neden - sonuç ilgisi
Hay mübarek! Bereket yağıyor.
Sanatçı - eser ilgisi
"Davetlilere piyanosuyla önce Çaykovski, sonra Mozart çaldı."
"Şimdi de biraz Yakup Kadri okuyalım mı?"
Yer, yön, bölge, çağ - insan ilgisi
Eve haber verip geleyim.
Batı ve Doğu, inanç ve felsefe yönünden birbirini etkilemiştir.
Soyut - somut ilgisi
"Gençlik; kafası ve yüreğiyle toplumun güvencesidir."
"Gençler" yerine soyut olan "gençlik"; "düşünce" yerine somut olan kafa; "cesaret, duygu" kavramları yerine somut olan "yürek" kullanıldı.