TANZİMAT DÖNEMİ'NDE HİKÂYE
📚 TANZİMAT DÖNEMİ'NDE HİKÂYE
Tanzimat Dönemi’ne kadar Türk okuyucusu yalnızca halk hikâyesi ve mesnevi türünde anlatılan hikâyeleri biliyordu. En az roman kadar geniş olan bu hikâyeler, ait oldukları geleneklerin tekniğine/üslubuna bütünüyle bağlıydı fakat Tanzimat Dönemi ile diğer alanlarda olduğu gibi edebiyatta da Batı’ya yönelinmiş, Batı’daki hikâyeler tanınmış, çeviriler ve taklitler yoluyla modern hikâyeciliğin ilk adımları atılmıştır.
Tanzimat edebiyatının başlangıcında aslında roman ve hikâye ayrı türler olarak değerlendirilmemiş, Batı’dan yapılan çevirilerle birlikte Türk yazarları tarafından tecrübe edilmesi ile hikâye de ayrı bir tür olarak ele alınmaya başlanmıştır.
📌 Türün Gelişimi ve Tematik Dönüşüm
Başlangıçta Fransız hikâyecileri örnek alınarak birçok hikâye denemesi yapılmıştır. Bu dönem hikâyeciliğinde “sosyal sorunlar, kadın-erkek eşitsizliği, Batılılaşma sorunu ve ahlaki meseleler” sıklıkla işlenmiştir. Özellikle bu dönemde hikâyeciliği ile ön plana çıkan Ahmet Mithat Efendi bu konulara ağırlık vermiştir.
-
İlk Telif Denemeleri: 1870’li yıllarda ilk hikâye denemelerine başlayan Ahmet Mithat Efendi, Türk edebiyatındaki ilk hikâye örneklerini “Kıssadan Hisse” ve “Letaif-i Rivayat” eserleriyle verir. Yazar bu öyküde konularını daha çok günlük yaşamdan ve tarihten almakla birlikte sosyal sorunlara da değinmiştir.
🔧 Teknik Kusurlar ve Batılılaşma Sancısı
Ahmet Mithat Efendi her ne kadar ilk öykü örneklerini vermiş olsa da eserleri teknik yönden kusurludur. Hikâyelerinde yer yer okuyucuya nasihatlerde bulunan yazarın bu yönü oldukça eleştirilmiştir. Bu nedenle Batılı tarzda yazılmış olan ilk hikâye örneği olarak Samipaşazade Sezai’nin “Küçük Şeyler” adlı eseri kabul görmektedir.
⚡ Geleneksel Anlatıdan Modern Nesre Geçiş
Modern hikâyeciliğin adımlarının atıldığı Tanzimat Dönemi’nde Batı edebiyatları örnek alınarak geleneksel hikâyecilikten farklı olarak yeni bir hikâye ve roman anlayışı yaygınlaşmaya başlamıştır.
Biçimsel Fark: Eski geleneklerimizde mesneviler baştan sona nazım, halk hikâyesi ise nazım-nesir karışık bir şekilde oluşturulurdu. Ancak Batı edebiyatlarının etkisiyle bu dönemde verilen hikâye örnekleri tamamen düz yazı şeklinde oluşturulmuştur.
Bunun yanı sıra hikâyelerde sıradan konuların işlenmesi, ahlaki ve sosyal sorunlerin dile getirilmesi de önemli yeniliklerden biridir.
Tanzimat Dönemi hikâyesi birçok açıdan yenilikler barındırsa da birçok noktadan da eleştiriye uğramıştır. Özellikle divan edebiyatı geleneğinin etkisiyle eserlerde ağır ve halk tarafından anlaşılmaz bir dil kullanılması Batıdaki hikâye anlayışına ters düşen bir kusur olarak görülmüştür. Yine yazarların hikâyeyi topluma mesaj iletecekleri bir araç olarak görmeleri ve bunun sonucunda hikâyenin ortalarına kendi görüşlerini ve düşüncelerini eklemeleri teknik yönden hikâyeleri kusurlu kılmıştır.
📑 TANZİMAT DÖNEMİ HİKÂYE ÖZELLİKLERİ
1. Bu dönem hikâyesinde göze çarpan en büyük yenilik konuların günlük yaşamdan, tarihten, sosyal ve ahlaki sorunlardan alınmış olmasıdır. Bunun yanı sıra yanlış Batılılaşma, zoraki evlilik, kadın-erkek eşitsizliği gibi konular da bu dönem hikâyecilerinin sıklıkla işlediği konular olmuştur.
2. Bu dönemde ortaya konulmuş ilk hikâye örneklerimizde geleneksel öykü anlatımımız meddahlığın etkileri görülmektedir.
3. Bu dönem hikâyecilerinin büyük çoğunluğu hikâyeyi halka ulaşmada bir araç olarak görmesine rağmen eski edebiyat geleneğinin etkisiyle dili ağır ve süslü bir şekilde kullanmışlardır.
4. Romantizm akımının tesiri eserlere yansımıştır.
5. Hikâyeler gazetelerde bölümler halinde (tefrika) yayımlanarak okuyucuya ulaştırılmıştır.
6. Bu dönemde hikâyecilik teknik olarak kusurludur.
7. Sanatçıların halka mesaj verme isteği sonucunda hikâyelerin içinde yazarın konuşmalarına ve düşüncelerine sık sık yer verilmiştir.
8. İlk hikâye örneğimiz Ahmet Mithat Efendi’nin “Letaif-i Rivayat” adlı eseridir.
9. Batılı tarzdaki ilk hikâyemiz ise Samipaşazade Sezai’nin “Küçük Şeyler” adlı eseridir.