TANZİMAT DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI’NIN OLUŞUMU VE ŞİİR
18/05/2026 18:47 | Son Güncelleme : 20/11/2026 16:36 | Okunma Sayısı : 72 | alikaramanhoca.com.tr
🏛️ TANZİMAT DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI’NIN OLUŞUMU (1839-1860)
Türk edebiyatının İslam medeniyeti kültürü içinde doğan Divan edebiyatından sıyrılarak Avrupai bir karaktere bürünmeye başlaması, 19.asrın ikinci yarısına rastlar. Türk edebiyatı, 19.asrın ikinci yarısında yetişen idealist, kabiliyetli yazarlarla şairlerin dinamik ve sürekli çabaları ile Batılı bir hüviyet kazanır.
3 Kasım 1839’da Abdülmecit Dönemi'nde Mustafa Reşit Paşa tarafından Gülhane Parkı’nda okunan ve kabul edilen "Gülhane Hattı Hümayunu" diye de anılan Tanzimat Fermanı, Osmanlı Devleti’nen Batı medeniyetinin üstünlüğünü resmen kabul ettiğinin bir belgesidir.
1860 yılına kadarki toplumdaki Batılı yaşam tarzındaki gelişmeler, edebiyatı da önemli derecede etkiler. Bir değişimin oluşmasında 1831’de ilk resmi gazetemiz Takvim-i Vakayi’nin, 1840’ta İngiliz Churcill ile çıkarılan ilk yarı resmi gazete Ceride-i Havadis’in kurulmasının ve tiyatronun önemli etkileri görülür.
Türk aydınları arasında 1839’dan önce başlamış olan Fransızca öğrenme çabasının bu yıldan sonra daha çok arttığı görülür. Bunun da sonunda aydınlar doğal olarak Fransız kültürü ve edebiyatı ile temasa geçmişlerdir. Bu temasın ilk sonuçları Fransa’da öğrenim gören ve Fransız edebiyatını tanıma imkanı bulan Şinasi, Fransız şairlerden manzum olarak yaptığı ilk tercümelerini 1858’de “Tercüme-i Manzume” adlı kitapta toplayarak yayımlamıştır. 1849 ve 1858 yılları arasında yazdığı dört kaside, eski kasidelerin klişe muhtevalarından sıyrılarak tamamıyla Batılı anlayışın ilk açıklamalarını taşır.
Yusuf Kamil Paşa’nın 1859’da Fenelon’dan yaptığı Telemak (Telemaque) tercümesi 1862’de yayımlandığı için Batılı roman hakkında Türk okuyucusuna bu dönemde verilmiş bir örnek olarak gösterilmezse de Türk aydınlarının Fransız edebiyatının çeşitli türleri ile temasa geçmiş olduklarını anlatması bakımından dikkate değer.
Yine, Şinasi 1860’ta yayımladığı “Şair Evlenmesi” piyesini bir yıl önce yazmış bulunuyordu. Bütün bunlar 1839-1860 döneminde Türk aydınlarının artık Batı edebiyatını hem Türk okuyucularına tanıtabilecek hem de ona uygun denemeler yapabilecek olduklarını açıkça göstermektedir.
1860’tan sonra Avrupai Türk edebiyatını kuracak Şinasi gibi aydınlar, kendilerini serbestçe yetiştirme ve hareket etme imkanlarını bulabilmişlerdir. Bu bakımdan 1839-1860 yılları gelecekteki Türk aydınlarının kendilerini yetiştirme dönemi olduğu kadar, aydın Türk okuyucusunun ve biraz da halkın Batı kültürünün başlıca unsurlarını görüp tanıyabildikleri ve Türk aydınının 1860’tan sonraki hızlı gelişmesini yadırgamadan takip edip benimseyebilecek bir ruh haline, zihnî gelişmeye eriştikleri bir dönem olarak kabul etmek gerekir.
📑 TANZİMAT EDEBİYATININ GENEL ÖZELLİKLERİ (I. DÖNEM)
-
Tanzimat edebiyatının başlangıcı, Agâh Efendi ve Şinasi’nin birlikte çıkardıkları Tercüman-ı Ahval gazetesinin yayımlandığı 1860 yılıdır.
-
Birinci dönem 1876’ya kadar sürmüş ve daha sonra ikinci dönem başlamıştır.
-
Birinci dönemin en önemli sanatçıları: Şinasi, Ziya Paşa ve Namık Kemal’dir. Diğerleri Ahmet Mithat Efendi, Ahmet Vefik Paşa, Şemsettin Sami, Direktör Ali Bey, Cevdet Paşa ve Ali Suavi’dir.
-
Dönemin en çok eser veren sanatçısı, Ahmet Mithat Efendi olmuştur.
-
Bu dönem; roman, tiyatro, anı, makale, eleştiri, hikâye gibi Batılı tarzdaki düzyazı türlerinin ilk örneklerinin verildiği dönemdir.
-
“Sanat, toplum içindir.” anlayışı benimsenmiştir.
-
“Vatan, millet, hürriyet, hak, özgürlük, eşitlik” gibi konular edebiyatımıza girmiştir.
-
Bu dönem sanatçıları Batı kültürünü halka tanıtmaya çalışmışlardır. Edebiyatı, düşünceleri aktarmada araç olarak kullanmışlardır.
-
Bu dönem sanatçıları, sanat düşüncesinden daha çok fikir aşılama düşüncesiyle eser vermişlerdir.
-
Bütün sanatçıların politik bir yanı vardır.
-
Konuda yenilik yapılmış ancak şekilde divan edebiyatına bağlı kalınmıştır.
-
Bu dönemde sanatçılar en çok Romantizm’den etkilenmişlerdir. (Şinasi ve Ahmet Vefik Paşa Klasisizm’den etkilenmişlerdir.)
-
Bu dönem dilde sadeleşme çabalarının yoğun olduğu dönemdir ancak bunu Şinasi ve Ahmet M. Efendi dışında pek kimse gerçekleştirememiştir.
-
Sanatçılar, Fransız edebiyatının etkisindedir.
-
Sanatçılar, divan edebiyatını eleştirmiş ancak ondan kopamamışlardır.
-
Halk edebiyatı ve hece vezni savunulmuş fakat uygulamaya geçilememiştir.
-
Sanatçılar, ikilik yaşamıştır. (En çok da Ziya Paşa)
-
Noktalama işaretleri ilk defa bu dönemde kullanılmıştır. (Şinasi, Şair Evlenmesi)
📑 TANZİMAT EDEBİYATI II. DÖNEM GENEL ÖZELLİKLERİ
-
1876-1896 yılları arası dönemdir.
-
Abdülhamit yönetiminin sanatçılar üzerindeki tutumu birinci dönemin bitmesine neden olmuştur.
-
Toplumsal konular yerine bireysel konuların ön plana çıktığı ikinci dönem başlamıştır.
-
“Sanat, sanat içindir.” anlayışı hâkimdir.
-
İkinci dönem sanatçıları Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamit Tarhan, Sami Paşazade Sezai, Muallim Naci, Nabızade Nazım’dır.
-
Dilde sadeleşme çabaları bırakılmıştır.
-
Birinci kuşağa göre teknik açıdan olgun eserler verilmiştir.
-
“Her güzel şey şiirin konusu olabilir.” diyen Recaizade Mahmut Ekrem’in düşüncesiyle şiirin konusu genişletilmiştir.
-
Gazetenin etkisi azalmıştır.
-
Tiyatrolar, oynanmak için değil; okunmak için yazılmıştır.
-
Realizm, Natüralizm ve Romantizm (şiirde) en çok etkisinde kalınan akımlardır.
✒️ SHİİR ANLAYIŞLARININ KARŞILAŞTIRILMASI
🔹 Tanzimat Dönemi Türk Edebiyatı I. Dönem Şiir
-
“Sanat toplum içindir.” düşüncesi hâkimdir.
-
Toplumsal konular işlenmiştir.
-
Vatan, millet, hürriyet, eşitlik ilk defa bu dönemde şiire konu olmuştur.
-
Divan şiiri nazım şekilleri kullanılmaya devam edilmiştir.
-
Şiire hâkim olan ölçü, aruz ölçüsüdür. Hece ölçüsü denemeler şeklinde görülür.
-
Nazım birimi beyittir.
-
Sade dil amaçlanmış ancak başarılı olunamamıştır.
-
Kasidenin bölümlerinde kısmi değişiklikler olmuştur.
-
Şiirde konu bütünlüğüne önem verilmiştir.
-
Göz için uyak anlayışı devam etmiştir.
-
Romantizm akımının etkisi görülür.
-
Şiire ilk defa bu dönemde ayrı bir başlık verilmiştir.
🔹 Tanzimat Dönemi Türk Edebiyatı II. Dönem Şiir
-
“Sanat, sanat içindir.” anlayışı hâkimdir.
-
Bireysel konular işlenmiştir.
-
Şiirin konusu genişletilmiştir. "Zerreden kubbeye her güzel şeyin şiirin konusu olur." Recaizade Mahmut EKREM.
-
Dilde sadeleşmeye karşı olunmuştur.
-
Şiirde konu bütünlüğüne önem verilmiştir.
-
"Kulak için uyak" anlayışı benimsenmiştir.
-
Romantizm akımının etkisi görülür.
-
Edebiyatımızın ilk metafizik şiiri “Makber” ile ilk pastoral şiiri “Sahra” Abdülhak Hamit Tarhan tarafından bu dönemde yazılmıştır.
-
Divan şiiri nazım şekilleri kullanılmış, yeni nazım şekilleri de denenmiştir.
📜 HÜRRİYET KASİDESİ - NAMIK KEMAL
🔍 KASİDENİN KÜNYESİ VE ARKA PLANI
📌 Kasîdenin Adı
Türk edebiyatında Namık Kemal (1840-1888) tarafından Magosa’dan döndükten sonra kaleme alınan, asıl adı “Besâlet-i Osmâniyye ve Hamiyyet-i İnsâniyye” (Osmanlı Yiğitliği ve İnsânî Kahramanlık) olan, kısa adıyla Hürriyet Kasîdesi, hatta ‘Kasȋde-i Besâlet’, ‘Besâlet Kasȋdesi’, ‘Vatan Kasȋdesi’ veya sadece ‘Kasȋde’ olarak tanınan bu kaside; önce Vakit Gazetesi, 2 Haziran 1293 (1876) içinde iki beyit eksiğiyle; daha sonra birkaç beytinde değişiklikler yapılarak bir bütün halinde Sırbistan ve Karadağ isyanlarının başladığı yıllarda neşredilmiş, ardından edebiyat tarihleri dâhil pek çok kitap ve antolojiye girmiş, okullardaki edebiyat ders kitaplarında özellikle yer verilmiş bir metindir.
Namık Kemal’in ‘Hürriyet Kasidesi’, Batı dillerine çevrilip ülke sınırlarını aşarak eserlerde yerini almış bir kasidedir. Bu kaside, İngilizceye ‘Hürriyet Kasidesi’, ‘Ode to Liberty’, ‘Freedom Kaside’, ‘Poem of Freedom’ ve ‘Ode to Freedom’ … vb. şekillerde aktarılmış veya tercüme edilmiştir.
📌 Kasîdenin Yazılması
Namık Kemal bu kasidesini aynı zamanda ‘Encümen-i Dâniş’ten arkadaşı olan Leskofçalı Gâlib’in Divanı’ndaki altıncı Kıt’a’da geçen:
Olup mecrûh, peykân-ı kazâdan tâ’ir-i devlet
Dem-â-dem hûn akar çeşmim gibi şehbâl-i milletden
(“Kader okundan yaralanan devlet kuşunun millet (adlı) kanadından gözüm gibi daimâ kan akar.”)
beyitini okuduktan sonra kendinde oluşan ilhamla yazar ve bu konuyu Kânî Paşazâde Rif’at Bey’e yazdığı Receb yâhûd Şa’bân 1281 / Aralık 1864 – Ocak 1865 bir mektubunda açıkça dile getirir:
“... üstâd-ı celîlü’l-menâkıb Gâlib Bey Efendi’nin yastık üzerinde bulunan Divan’ı gözüme iliştiğinden derhal sarılıp açınca, garib bir hâldir ki, ibtidâ-yı sahifede “Olup mecrûh-ı peykân-ı havâdis tâ’ir-i devlet Dem-â-dem hûîn akar çeşmim gibi şehbâl-i milletden” beyiti zuhûr eyledi. Kırâ’etden hâsıl olan te’essürümü nasıl tarif edeceğimi bilemem. Dünyâda ne kadar âlâm ü efkâr var ise cümlesi başıma üşüşüp, bî-ihtiyâr sokağa fırladım. Tavr ü hareketimi gören mutlaka dîvâne zannederdi.”
🎼 HÜRRİYET KASİDESİ METNİ VE BEYİT AÇIKLAMALARI
(Besâlet-i Osmaniyye ve Hamiyyet-i İnsaniyye)
1.
Görüp ahkâm-ı asrı münharif sıdk u selâmetten
Çekildik izzet ü ikbâl ile bâb-ı Hükûmet’ten
Günümüz Türkçesi: Çağın değer yargılarının doğru yoldan ve samimiyetten sapmış görerek biz de kendi arzumuz ve saygınlığımızla Hükümet kapısından ayrıldık.
2.
Usanmaz kendini insan bilenler halka hizmetten
Mürüvvet-mend olan mazlûma el çekmez iânetten
Günümüz Türkçesi: Kendini insan bilenler halka hizmet etmekten usanmazlar; mürüvvet sahibi olanlar zavallılara yardım etmekten kaçınmaz.
3.
Hakir olduysa millet, şanına noksan gelir sanma
Yere düşmekle cevher sâkıt olmaz kadr ü kıymetten
Günümüz Türkçesi: Eğer millet şimdilerde hor görülmüşse onun şanına bir noksanlık geleceğini sanma; cevher yere düşmekle değerinden, özünden bir şey kaybetmez.
4.
Vücûdun kim hamîr-i mâyesi hâk-i vatandandır
Ne gam râh-ı vatanda hâk olursa cevr ü mihnetten
Günümüz Türkçesi: Vücudun mayası vatan toprağıdır, bu bakımdan vatan yolunda acı ve sıkıntı çekerse bundan üzüntü duyulmaz.
5.
Mûini zâlimin dünyâda erbâb-ı denâ’ettir
Köpekdir zevk alan sayyâd-ı bî-insâfa hizmetten
Günümüz Türkçesi: Dünyada zalimin yardımcısı aşağılık kişilerdir. İnsafsız avcıya hizmet etmekten zevk alanlar ancak köpeklerdir.
6.
Hemân bir feyz-i bâkî terkeder bir zevk-i fâniye
Hayâtın kadrini âli bilenler hüsn-i şöhretten
Günümüz Türkçesi: Hayatın değerini şöhretin güzelliğinden ve cazibesinden üstün tutanlar hemen geçici zevklere ebedî feyizleri tercih ederler.
7.
Nedendir halkta tûl-i hayâta bunca rağbetler
Nedir insana bilmem menfaat hıfz-ı emânetten
Günümüz Türkçesi: İnsanlarda hayatın uzamasına bunca düşkünlük nedendir? İnsan Allah’ın kendisine verdiği emaneti koruyacağına niçin ondan menfaat beklemektedir?
8.
Cihânda kendini her ferdden alçak görür ol kim
Utanmaz kendi nefsinden de âr eyler melâmetten
Günümüz Türkçesi: Kendi nefsinden utanmadan başkalarının ayıplanmasından korkan kişi kendini herkesten daha alçak görür.
9.
Felekden intikâm almak demektir ehl-i idrake
Edip tezyîd-i gayret müstefîd olmak nedâmetten
Günümüz Türkçesi: Akıllı insanlar için yaptıklarından (hatalar) pişman olup çalışmalarını arttırmaları felekten intikam almak demektir.
10.
Durur ahkâm-ı nusret ittihâd-ı kalb-i millettde
Çıkar âsâr-ı rahmet ihtilâf-ı re’y-i ümmetten
Günümüz Türkçesi: Başarının hükümleri milletin kalbinin birliğinde durur; rahmet eserleri ümmetin farklı görüşlerinin ortaya konmasından ve tartışılmasından çıkar.
11.
Eder tedvîr-i âlem bir mekînin kuvve-i azmi
Cihân titrer sebât-ı pây-ı erbâb-ı metânetten
Günümüz Türkçesi: İktidar sahibi kişinin azim gücü düzenin bir düzene girmesini sağlar; metânet sahibi kişilerin ayaklarını sağlam basmasıyla dünya titrer.
12.
Kazâ her feyzini her lutfunu bir vakt için saklar
Fütûr etme sakın milletdeki zâ’f u betâetten
Günümüz Türkçesi: Kader her iyiliğini her feyzini bir zaman için saklar; milletteki gevşeklik ve zayıflıktan sakın korkma!
13.
Değildir şîr-i der-zencîre töhmet acz-i akdâmı
Felekte baht utansın bî-nâsib erbâb-ı himmetten
Günümüz Türkçesi: Zincire vurulmuş aslana ayaklarının güçsüzlüğü töhmet değildir; bu dünyada nasipsiz himmet sahiplerinden talih utansın.
14.
Ziya dûr ise evc-i rif’âtinden ıztırârîdir
Hicâb etsün tabiat yerde kalmış kabiliyetten
Günümüz Türkçesi: Işık yüksekliğin doruğundan uzaksa bu zorunluluktandır; tabiat yerde sürünen kabiliyetten utansın.
15.
Biz ol nesl-i kerîm-i dûde-i Osmâniyânız kim
Muhammerdir ser-â-pâ mâyemiz hûn-ı şehâdetten
Günümüz Türkçesi: Biz o Osmanlı boyunun ulu soyundanız; mayamız bütünüyle şehadet kanıyla karılmıştır.
16.
Biz ol âlî-himem erbâb-ı cidd ü içtihâdız kim
Cihân-girâne bir devlet çıkardık bir aşiretden
Günümüz Türkçesi: Biz o yüce hamiyetli çalışkan ve güçlü kişileriz ki bir küçük aşiretten dünyaya hükmeden bir devlet çıkardık.
17.
Biz ol ulvî nihâdânız ki meydân-ı hamiyetde
Bize hâk-i mezâr ehven gelir hâk-i mezelletten
Günümüz Türkçesi: Biz o yüce yaratılışlı bir milletiz ki hamiyet meydanında ayaklar altında toprak olmaktansa ölmek daha ehven gelir.
18.
Ne gam pür-âteş-i hevl olsa da gavgâ-yı hürriyet
Kaçar mı merd olan bir cân için meydân-ı gayretten
Günümüz Türkçesi: Hürriyet mücadelesi korkulu bir ateş olsa da dert değil; insan olan bir can için mücadele meydanından kaçmaz.
19.
Kemend-i can-güdâzı ejder-i kahr olsa cellâdın
Müreccahdır yine bin kerre zencîr-i esâretten
Günümüz Türkçesi: Cellâdın can yakan kemendi acımasız bir ejder olsa yine de bin defa daha esaret zincirinden iyidir.
20.
Felek her türlü esbâb-ı cefâsın toplasın gelsin
Dönersem kahpeyim millet yolunda bir azîmetten
Günümüz Türkçesi: Felek her türlü eziyet araçlarını toplasın gelsin; millet yolunda bir hizmetten dönersem kahpeyim.
21.
Anılsın mesleğimde çektiğim cevr ü meşakkatler
Ki ednâ zevki a’lâdır vezâretten sadâretden
Günümüz Türkçesi: Bu yolda çektiğim sıkıntılar, acılar anılsın, bunun en basit zevki bile vezirlikten sadrazamlıktan daha iyidir.
22.
Vatan bir bî-vefâ nâzende-i tannâze dönmüş kim
Ayırmaz sâdıkân-ı aşkını âlâm-ı gurbetten
Günümüz Türkçesi: Vatan bir vefasız ve alaycı sevgiliye dönmüş; öyle ki aşkına bağlı olanları gurbet acılarından ayırmıyor.
23.
Müberrâyım recâ vü havfden, indimde âlîdir
Vazifem menfaatten hakkım agrâz-ı hükûmetden
Günümüz Türkçesi: Ben korkudan, yalvarma ve yakarmadan uzağım; benim indimde görevim menfaatimden hakkım da hükümetin kötü niyetlerinden daha üstündür.
24.
Civân-merdân-ı milletle hazer gavgadan ey bidâd
Erir şemşîr-i zulmün âteş-i hûn-i hamiyetten
Günümüz Türkçesi: Ey adaletsiz, milletin yiğitleriyle kavga etmekten sakın! Senin zulmünün kılıcı hamiyet ateşinin karşısında erir.
25.
Ne mümkün zulm ile bî-dâd ile imhâ-yı hürriyet
Çallış idraki kaldır muktedirsen âdemiyetten
Günümüz Türkçesi: Zulm ile işkence ile hürriyeti ortadan kaldırmak mümkün değildir; eğer gücün varsa insanoğlundan idraki kaldırmaya çalış.
26.
Gönülde cevher-i elmâsa benzer cevher-i gayret
Ezilmez şiddet-i tazyikten te’sîr-i sikletden
Günümüz Türkçesi: Gönülde çalışma cevheri elmas cevherine benzer; ağırlığın şiddetinden baskının tazyikinden ezilmez.
27.
Ne efsûnkâr imişsin âh ey didâr-ı hürriyet
Esîr-i aşkın olduk gerçi kurtulduk esâretten
Günümüz Türkçesi: Ey hürriyetin güzel yüzü, sen ne büyülü imişsin! Gerçi esaretten kurtulduk ama bu kez de senin aşkının esiri olduk.
28.
Senindir şimdi cezb-i kalbe kudret setr-i hüsn etme
Cemâlin tâ ebed dür olmasın enzâr-ı ümmetden
Günümüz Türkçesi: Şimdi kalbi fethedecek güç sendedir; güzelliğini gizleme. Güzelliğin milletin bakışlarından sonsuza dek uzak kalmasın.
29.
Ne yâr-ı cân imişsin âh ey ümmîd-i istikbâl
Cihânı sensin âzâd eyleyen bin ye’s ü mihnetden
Günümüz Türkçesi: Ey geleceğin umudu! Sen ne can dostuymuşsun; dünyayı bütün üzüntü ve sıkıntılardan kurtaran sensin.
30.
Senindir devr-i devlet hükmünü dünyâya infâz et
Hüdâ ikbâlini hıfz eylesin her türlü âfetten
Günümüz Türkçesi: Hükmetme çağı şimdi senindir, hükmünü dünyaya duyur; Allah ikbalini her türlü belâdan korusun.
31.
Kilâb-ı zulme kaldı gezdiğin nâzende sahrâlar
Uyan ey yâreli şîr-i jeyân bu hâb-ı gafletden
Günümüz Türkçesi: Ey yaralı kükreyen aslan! Senin gezdiğin güzel sahralar zulmün köpeklerine kaldı, artık gaflet uykusundan uyan!
(Not: Bu metin alıntılarla zenginleştirilmiştir.)
