BATI’DA VE TÜRK EDEBİYATINDA ORTAYA ÇIKAN SANAT AKIMLARI / EDEBİYAT AKIMLARI / EDEBÎ AKIMLAR
24/05/2026 21:02 | Son Güncelleme : 20/11/2026 16:36 | Okunma Sayısı : 49 | alikaramanhoca.com.tr
BATI’DA VE TÜRK EDEBİYATINDA ORTAYA ÇIKAN SANAT AKIMLARI:
EDEBİYAT AKIMLARI / EDEBÎ AKIMLAR
KLASİSİZM: (KURALCILIK / AKILCILIK)
ü 17. yüzyılda ortaya çıkan edebiyat akımıdır. (1660 Ekolü)
ü Temelinde, Antik Yunan ve Roma sanatının özellikleri yer almaktadır. Yunan ve Latin edebiyatı geleneklerine bağlı olarak gelişmiştir.
ü Avrupa’daki feodalizm, mutlak krallıklar ve katı kurallar “kuralcı” bir edebiyat anlayışının doğmasına yol açmıştır.
ü Edebiyatın ve dilin kurallarını belirlemek üzere Fransız Akademisi kurulmuştur.
ü Rasyonalizmin etkisi son derece fazla olan bu akımda “akılcılık” büyük bir rol sahibidir.
ü Bu akım, aristokrasinin bir meyvesidir ve en büyük destekçisi saraydır.
ü Klasisizm; açıklık, akılcılık, idealizm, soyluluk gibi çeşitli öğelerin bir uyum içinde ifade edilmesidir.
ü İnsan, aşırılıklardan sakınmak, tutkularına iradesi ile yön vermek zorundadır; dolayısıyla böyle bir insan erdemlidir ve anlatılmaya değerdir.
KLASİSİZM AKIMININ ÖZELLİKLERİ:
ü “Sanat, sanat içindir.” anlayışıyla hareket edilir.
ü Aklın kusursuzluğu ön plandadır.
ü Sanatta mutlaka uyulması gereken kurallar vardır.
ü Sanatçılar, eserlerinde kişiliklerini gizlemektedir.
ü Objektiflik esastır. Yazarlar, kişisel duygularına yer vermezler.
ü Sanat yapıtında, akıl, mantık ve sağduyu esastır.
ü Sanat, yüksek bir ahlaki şuura dayanır.
ü Eserlerde kaba ve çirkin sözlere yer verilmemiştir.
ü Konular eski Yunan ve Latin kaynaklarından alınmıştır.
ü Sıradan konulardan uzak durulur.
ü Gelip geçici konular yerine, mitolojinin de etkisi ile köklü konulara yer verirler.
ü Genellikle din dışı konulara ilgi duyulmuştur.
ü Klâsik sanatçı, işleyeceği konuları doğadaki en güzel örnekler arasından seçer ve bunların düzensizliklerini ayıklar.
ü İnsanın değişmeyen iç dünyası ele alınır; sürekli değişen dış dünya ve doğa, aldatıcı bulunur.
ü Sanatçılar, işledikleri konudan çok, konunun nasıl işlendiğine önem vermişlerdir.
ü Eserlerin kahramanları seçkin kişilerdir. Eserlerde sıradan insanlara yer verilmez.
ü İnsan kavramı, değişmeyen fikirleri ve duyguları ile verilir.
ü Eserlerde değişmez tipler oluşturulmuştur.
ü Klasisizm, özellikle tiyatro ve deneme türlerinde kendisini göstermiştir.
ü Tiyatroda üç birlik kuralına uyulur. (olay, zaman, yer)
ü Dil ve üslupta kusursuzluk esastır.
ü Bu akımda geçicilik değil, süreklilik esastır.
ü Ulusallık yoktur, evrensellik vardır.
Montaigne: “Dururum, gözden geçiririm ve sonra duyularımın sağladığı deneyimi ve toplumsal uygulamaları kendim için kılavuz edinirim.”
KLASİSİZM AKIMININ DÜNYADAKİ TEMSİLCİLERİ:
Racine, Corneille, Moliere, Montaigne, Boileau, La Fontaine, Madame de la Fayette, La Bruyere, Fenelon, Bossuet, Deskartes, Pascal
Tragedya: Corneille, Racine
Komedya: Moliere
Fabl: La Fontaine
Deneme: Pascal, La Bruyere
Hitabet: Bossuet
Şiir ve Eleştiri: Bouileu
Felsefe: Descartes, Pascal
Roman: Madam de la Fayette, Fenelon
Özdeyiş: La Rochefoucauld
Mektup: Madame de Sevigne
TÜRK EDEBİYATINDA KLASİSİZM:
ü Dünya edebiyatında adından çokça söz ettiren klasisizm, Türk Edebiyatında geri planda kalmıştır.
ü Çünkü Türk edebiyatının Batıya yöneldiği yıllarda klasisizm etkisini yitirmeye başlamıştır.
ü Edebiyatçılarımız bu akımı yeterince tanıyamamıştır.
ü Edebiyatımızın ilk çeviri roman olan ve Yusuf Kamil Paşa tarafından Fenelon’dan dilimize aktarılan “Telemak”, bu akımın özelliklerini taşımaktadır.
ü Tanzimat edebiyatının önemli isimlerinden Şinasi’nin Şair Evlenmesi adlı oyunu şekil bakımından klasisizmin özelliklerini taşımaktadır.
ü Ahmet Vefik Paşa’nın Moliereden; Şinasi’nin de La Fontaine’den çevirileri vardır.
ü Abdülhak Hamit, Corneille’in tragedyalarına benzer yapıtlar ortaya koymuştur.
KLASİSİZM AKIMININ TÜRK EDEBİYATINDAKİ TEMSİLCİLERİ:
Şinasi, Ahmet Vefik Paşa, Direktör Ali Bey, Yusuf Kamil Paşa
ROMANTİZM: (DUYGUCULUK / COŞUMCULUK)
ü 19. yüzyılın başlarında klasisizme tepki olarak ortaya çıkmış bir akımdır.
ü Klasisizmin kuralcılığına karşı; hürriyet, demokrasi özleminden doğmuştur.
ü Önce Almanya'da başlamış, İngiltere'de rağbet görmüş, Fransa'da kuralları belirlenip oradan tüm Avrupa'ya yayılmıştır.
ü 18. yüzyıl aydınlanma çağıyla birlikte, J. J. Rousseau, Montesquieu, Diderot, Voltaire gibi şahsiyetler tüm önyargı ve zorbalıklara karşı düşünce yoluyla çetin bir savaş açmıştır.
ü Dinsel hoşgörü, toplumsal ve siyasal eşitlik, birey haklarına ve düşünce özgürlüğüne saygı gibi konuları halka yaymaya çalışmışlardır.
-Bu fikirler halk tarafından benimsenmiş ve sonuçta Fransız İhtilali patlak vermiş, monarşi yıkılmış, soylulara karşı burjuva sınıfı oluşmuştur.
Kilise ve sarayın baskısı ortadan kalkmıştır.
Bireysellik ön plana çıkmıştır.
Bu gelişmelerde matbaa ve baskı imkânlarının hızla gelişmesi, okuyucu kitlesinin genişlemesi de etkilidir.-
Sosyal çalkantılardan ve yeni düzenden edebiyat akımları da etkilenmiştir.
ü İşte bu ortamda klasisizme karşı belki de bir isyan olarak romantizm doğmuştur.
ü Victor Hugo'nun Cromwell adlı tiyatro oyununun önsözü, romantizmin manifestosu gibidir.
ROMANTİZM AKIMININ ÖZELLİKLERİ:
ü Klasisizme tepki olarak ortaya çıkmıştır.
ü Romantizmle birlikte akıl ve sağduyu, yerini duygu ve hayallere bırakmıştır.
ü Romantizme göre deha akılda değil, yürektedir.
ü Duyguların sınırlanmasına karşı çıkıp kuralların ve ölçülerin karşısına “kuralsızlığı” koymuşlardır.
ü “Sanat toplum içindir.” görüşü benimsenmiştir.
ü Klasik edebiyatın kural ve şekilleri bırakılır.
ü Bireylerin şahsiyeti ve sanatçı hürriyeti ön plana çıkar.
ü Özellikle şairler, hiçbir sınır tanımadan yazmalı; zamanı, tabiatı ve kendini aşmaya çalışmalıdır.
ü Sanat eserlerinde alabildiğine serbestlik görülmeye başlanmıştır.
ü Ulusallık, yerli renk aranan bir nitelik haline gelmiş; evrensellik ikinci plana itilmiştir.
ü Sanatçılar, Yunan ve Latin edebiyatları yerine, kendi tarihlerini ve günlük yaşantılarını ön plana çıkarmışlardır.
ü Konular, eski Yunan ve Latin edebiyatı yerine Hristiyanlıktan, milli tarihten, günlük yaşamdan alınır.
ü Sanatçılar eserlerinde, kişiliklerini gizlemez; duygu ve görüşlerini eserlere yansıtırlar.
ü Yabancılaşma ve aidiyetsizlik kavramları ilk defa bu dönemde görülür.
ü Eserlerde karamsarlık görülür.
ü Kurtuluşu doğaya dönmekte ararlar.
ü Romantik sanatçılar soyutun yerine somutu, genelin yerine özeli seçerler.
ü Klasisizmdeki tabiat taklidi yerine, gözlem ve tasvire önem verilir.
Tabiat hem görünen hem de görünmeyen yanlarıyla anlatılır.
ü Yaşamı olduğu gibi değil de olmasını istedikleri gibi göstermeye çalışmışlardır.
ü Konular işlenirken iyi-kötü, doğru-yanlış gibi karşıtlıklardan ve çatışmalardan yararlanılır.
ü İçinde yaşadığı toplumla doğru dürüst diyalog kuramayan romantik sanatkâr, çoğu zaman hayalî beldelere, ıssız yerlere, tarihe ve tabiata kaçar.
ü Romantizmde görülen insan tipi, klasisizmdeki gibi soyut değildir.
ü Seçilen kahramanlar, herkes tarafından bilinen tanınan kişilerdir.
ü Ancak kişiler tek yönlüdür. Yani ya hep iyi ya hep kötüdür.
ü İyi ve kötü gibi kavramlarda abartı görülür.
ü Genelde eserlerin sonunda iyiler ödüllendirilir, kötüler cezalandırılır.
ü Acayip, gülünç, kaba, çirkin ve kural dışı insanlara da yer verilir.
ü Eserlerde kullanılan dil, duygu ve hayallerin coşkunluğu ölçüsünde dağınık ve başıboştur.
ü Sözcük seçimine pek önem vermemişlerdir.
ü Klasisizmdeki sade anlatım tarzı romantizmde tamamen terk edilmiştir.
ü Romantik sanatçılar süslü tasvirlere yer vermiştirler.
ü Benzetmeler, mecazlar kullanılmıştır.
ü Tiyatroda üç birlik kuralı terk edilir; dram gelişir.
ü Klasik dönemin “epik şiir“i önemini yitirirken “lirik şiir” önem kazanmıştır.
ü Roman, en önemli türlerden biri haline gelmiştir.
Victor Hugo: “Edebiyatta özgürleşme…”
"Tabiatta var olan her şey sanatta olmalıdır."
Goethe: “Klasisizme karşı devrimci bir isyan…”
Herder: “Aklın bastırıp tahakküm altına almak istediği duyguların gün yüzüne çıkması…”
Musset: “Romantizm, ağlayan yıldız, inleyen rüzgâr, ürperen gece, kendinden geçen çiçektir.”
ROMANTİZM AKIMININ DÜNYADAKİ TEMSİLCİLERİ:
Dram: Goethe, Schiller, Victor Hugo, Lord Byron
Şiir: Goethe, Schiller, Lamartine, Victor Hugo, Voltaire, Puşkin, Alfred de Musset, Walter Scott, Heinrich Heine, Percy Bysshe Shelley
Roman: Goethe, Lamartine, Victor Hugo, Voltaire, Puşkin, Alfred de Musset, Alfred de Vigny, Alexandre Dumas, Walter Scott, Jean Jacques Rousseau, Bernardin de Saint-Pierre
Düşünce: Montesquieu, Jean Jacques Rousseau, Voltaire
Gezi: Lord Byron
TÜRK EDEBİYATINDA ROMANTİZM:
ü Türk edebiyatında en çok etkili olan akımlardandır.
Tanzimat edebiyatı dönemindeki ürünlerin çoğunluğu romantik akımın etkisiyle kaleme alınmıştır.
Namık Kemal, roman ve tiyatrolarıyla; Abdulhak Hamit Tahran tiyatrolarıyla; Ahmet Mithat Efendi, ilk romanlarıyla; Recaizade Mamut Ekrem, şiirleriyle romantik akımın içinde yer almıştır.
REALİZM: (GERÇEKÇİLİK)
ü 19.yy’ın ikinci yarısında romantizme tepki olarak doğmuş akımıdır.
ü 19. yüzyılda deneysel bilimler gelişmişti.
İnsanın hayatını değiştiren birçok teknolojik yenilik ortaya çıkmış, bilim kendini ispatlamıştı.
*Auguste Comte'un ortaya attığı Pozitivizm felsefesi sonucu, insanın sadece gördüğüne inanması şeklinde özetlenebilecek bir görüş ortaya çıkmıştır.
*Bunun sosyal bilimlerde de geçerli olacağı savunulmuştur.
*Her şeyi maddeden ibaret görmeye başlamışlardır.
*Sanatta da bilimin yöntem ve teknikleri izlenmeli anlayışı oluşmuştur.
*Edebiyatçılar, tıp ve biyolojiye ait eserleri incelemişlerdir.
*İşte “pozitivizm”in edebiyata uygulanması “realizm"i doğurmuştur.
Realizmde şunlar amaçlanmıştır:
· Sanatı, klasik ve romantik akımların yapaylığından kurtarmak,
· Yenilikçi eserler üretmek,
· Konularını öncelikle yüksek sınıflar ve temalarla ilgili değil, toplumsal sınıflar ve temalar arasından seçmek,
· Günlük yaşamın ön yargısız, bilimsel bir tutumla incelenmesi.
· Edebi eserlerin bir bilim adamının klinik bulgularına benzer nesnel bir bakış açısıyla ortaya konması.
· Realizm ilk ürünlerini romantiklerle çağdaş olan Stendhal ve Balzac vermiştir.
REALİZM AKIMININ ÖZELLİKLERİ:
ü “Sanat, sanat içindir.” görüşü savunulur.
ü İnsanın duygularının onu aldatacağı savunulmuş, görülenin olduğu gibi verilmesinin gerekliliği üzerinde durulmuştur.
ü Nesnel anlatıma başvurulmuştur.
ü Konular, günlük hayatın gerçeklerinden alınır.
ü Realizmde olaylar, yaşanmış olayların ve kişiler de yaşamış kişilerin benzerleridir.
ü Olağanüstü görülen istisnai olaylara yer verilmez.
ü His ve hayale kapılmadan, "iyi-kötü, güzel-çirkin" demeden, toplum gerçekleri olduğu gibi yansıtılır.
ü Kişilerin ruhi davranışlarını etkileyen, onların kişiliklerini oluşturan çevre ve ortamın tasviri önemlidir.
ü Gözleme ve araştırmaya önem verilir.
ü Dış dünya dikkatle ve objektif olarak incelenir.
ü Realizmde ‘doğayı olduğu gibi kopya etmek’ esastır.
ü Sanatçı, bir bilim adamı tavrı takınır. Belgelere, aldığı notlara ve anketlere başvurur.
ü Toplumu değiştirme amacı gütmeden sadece olanı anlatırlar.
ü Sanatçılar, kendi duygu ve düşüncelerini ortaya koymazlar. Bir anlamda taraf tutmazlar.
ü Sanatçılar, eserle okuru baş başa bırakmak için kendilerini gizler. Bu yönüyle klasisizme benzer.
ü Ölçülü, yalın, duru bir anlatım görülür.
ü Kompozisyonun mükemmel olmasına (biçim kusursuzluğuna) dikkat edilir.
ü Realizm, roman ve hikâyede etkili olmuştur.
ü Realizm, 20. yüzyıl romanının gelişimini önemli ölçüde etkilemiştir.
Realizmin romantizme üstünlüğü, Gustave Flaubert‘in 1857’de yazdığı “Madam Bovary” romanı ile gözler önüne serilmiştir.
*Realizmin şiirdeki karşılığı “Parnasizm” olmuştur.
Stendhal: "Roman, bir uzun yol üzerinde gezdirilen aynadır."
Klasikler, "olması gerektiği gibi"; romantikler, "kendi istedikleri gibi"; realistler, “olduğu gibi” anlatırlar.
REALİZM AKIMININ DÜNYADAKİ TEMSİLCİLERİ:
Roman: Balzac, Stendhal, Gustave Flaubert, Dostoyevski, Tolstoy, Alphonse Daudet, Ernest Hemingway, John Steinbeck, Charles Dickens, Jack London, Mark Twain, Gogol, Maksim Gorki, Turgenyev, Daniel Defoe
Öykü: Balzac, Alphonse Daudet, Ernest Hemingway, Anton Çehov, Gogol, Turgenyev
Tiyatro: Balzac, Alphonse Daudet, Anton Çehov, Gogol, Turgenyev
TÜRK EDEBİYATINDA REALİZM:
*Realizmden etkilenme ilk olarak Tanzimat’ın ikinci yarısında başlar.
*Recaizade Mahmut Ekrem’in “Araba Sevdası” ve Samipaşazade Sezai’nin “Sergüzeşt” romanları, realizm etkisindeki ilk romanlar olarak sayılabilir.
*Servetifünun’da Halit Ziya, Mehmet Rauf realizmden etkilenmiştir.
*Realizmin edebiyatımızdaki en güçlü temsilcisi Halit Ziya Uşaklıgil olmuştur.
*Servet-i Fünun döneminin bağımsız yazarları Hüseyin Rahmi ve Ahmet Rasim’de de realist etkiler görülür.
*Daha sonra hemen hemen tüm edebi dönemlerde etkisini göstermiştir.
REALİZMİN TÜRK EDEBİYATINDAKİ TEMSİLCİLERİ:
Halit Ziya Uşaklıgil, Recaizade Mahmut Ekrem, Samipaşazade Sezai, Nabizade Nazım, Hüseyin Cahit, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Refik Halit Karay, Ömer Seyfettin, Reşat Nuri Güntekin, Sait Faik Abasıyanık, Memduh Şevket Esendal, Mehmet Rauf, Halide Edip Adıvar
Yukarıdaki isimler dışında; Sabahattin Ali, Halikarnas Balıkçısı, Orhan Kemal, Kemal Tahir, Yaşar Kemal, Fakir Baykurt gibi sanatçılar realizmin bazı özelliklerini sürdürmüştür.
NATÜRALİZM (DOĞALCILIK)
ü Natüralizm, 19. yüzyılın sonlarına doğru ortaya çıkmıştır.
ü Doğa bilimlerine aşırı bağlılık sonucu oluşan bir akımdır.
ü “Doğa olaylarında, aynı nedenler, aynı koşullar altında, aynı sonuçları doğurur.” düşüncesi (determinizm) bu akımla edebiyata yansımıştır.
· Bu akımın kuramsal temellerini Fransız Hippolyte Taine oluşturmuştur.
Taine'in düşüncelerinden etkilenen Goncourt Kardeşler, ilk doğalcı roman olan Germinie Lacerteux‘u (1864) yazmışlardır.
· Edebiyatta doğalcılık asıl kimliğini, Emile Zola'nın Le Roman Expérimental (Deneysel Roman) adlı eserinde bulmuştur. Emile Zola, bu akımın kurucusu olarak görülür.
ü Natüralist düşüncede insan, varlık olarak doğanın ayrılmaz bir parçasıdır ve insan bilgisi deneysel bir karakter taşır.
ü Natüralistlere göre sanat, doğanın kopyasıdır.
ü Natüralist sanatçılar, toplum hayatında da determinizm (gerekircilik) olduğuna düşünüyorlardı.
ü Realizmi yeterince gerçekçi bulmayan bu akım, realizmle aynı dönemde gelişmiştir.
NATÜRALİZM AKIMININ ÖZELLİKLERİ:
ü Determinist anlayışın edebiyata uygulanmasıdır.
(Tabiat olaylarında aynı sebepler aynı sonuçları doğurur.)
ü Natüralistler, insan ruhunu, duygu ve düşüncelerini maddeye indirgemişler; insanı diğer canlılardan farkı olmayan bir varlık olarak incelemişlerdir.
ü Toplum, büyük bir laboratuvar; insan, deney konusu; sanatçı da bilgindir.
ü Bilimde olduğu gibi yaşamda da rastlantıların yeri yoktur.
ü Olaylar ve kahramanlar, bilim adamı gözüyle ele alınır.
ü Natüralizmde yazar, kendi kişiliğini gizler; sadece olanları yazar, bir tutanak tutar gibi davranır.
ü Roman, natüralist sanatçılar için bir “ameliyat masası”dır.
ü Eser yazmak için gözlem gereklidir ama yeterli bir yol değildir.
ü Romancı, kahramanın yaşamını yazmadan önce bir bilgin gibi onun fizik ve ruh yapısını incelemelidir.
ü Romanlarda kahramanların portreleri (fiziksel ve ruhsal özellikleri) ince ayrıntılarına kadar verilir.
ü Soya çekime ve alın yazısına önem verilmiştir. İnsanlar, soy ve genetik özellikleriyle ele alınmıştır.
*Bu akıma göre insanın duyguları, tutkuları, düşünceleri, eylemleri; soyunun ve içinde yetiştiği çevrenin etkisiyle oluşur.
*Kalıtsal özellikler, çevre koşullarıyla birleşip kişinin karakterini oluşturur.
ü İnsan davranışlarında içgüdünün payı da dikkate alınır.
ü Eser kahramanı olacak kişilerin içinde yaşadıkları ortam, bir araştırmacı gibi araştırılmıştır.
ü Tasvirlere ayrı bir önem veren sanatçılar, güçlü tasvirler yapmışlardır.
ü Realistlerdeki üslup kaygısı, natüralistlerde yoktur.
ü Halkın anlayacağı bir dili tercih etmişlerdir.
ü Yaşamın acımasız ve kaba yanlarını da yansıtırlar.
ü Yoksul işçiler, köylüler, ayyaşlar, hırsızlar natüralist yazarların çokça ele aldığı kişilerdir.
ü Kahramanlar, kültür yapılarına göre konuşturulur.
ü Argolar, sokak dili eserde değiştirilmeden verilir.
ü Realistler, gerçekler arasında seçme yaptığı halde; natüralistler, gerçeğin çirkin yönlerini de ele alırlar.
ü Toplum ve yönetim baskısının meydana getirdiği kötümserlik açıkça belirtilir.
ü Yazarlar, çevrenin birey üzerindeki ezici bir etkisi olduğuna inanıyorlardı.
ü Bundan dolayı yapıtlarında, iç karartıcı mekânları, gecekondu semtlerini ve yeraltı dünyasını bir belgesel diliyle işlemişlerdir.
· Eserlerde savunulan bir tez vardır.
· Natüralizm, “sanat, toplum içindir” anlayışıyla ve “determinizm”, “soya çekim”, “deneysel roman” kavramlarıyla realizmden ayrılır.
· Natüralizmde roman, öykü ve tiyatro türleri gelişmiştir.
· Tiyatroda kostüm ve dekora önem verilir.
NATÜRALİZM AKIMININ DÜNYADAKİ TEMSİLCİLERİ:
Emile Zola, Guy de Maupassant, Goncourt Kardeşler, Alphones Daudet, John Steinbeck, Gerhart Hauptmann (tiyatro), Theodore Dreiser
TÜRK EDEBİYATINDA NATÜRALİZM:
*Natüralist olarak tanınan ve bilimsel yöntemlerin edebiyatta kullanılmasını savunan Beşir Fuat, natüralizmin temel ilke ve yöntemlerini savunarak dönemin romancı ve öykücülerini etkilemiştir.
*İlk etkilere Ahmet Mithat Efendi tarafından yazılan “Müşahedat” adlı eserde rastlanır.
*Türk edebiyatında bu akımın ilk önemli izleri Tanzimat dönemi sanatçısı Nabizade Nazım’da görülür.
*Edebiyatımızda natüralizm akımına en yakın eserleri veren sanatçı Hüseyin Rahmi Gürpınar’dır.
NATÜRALİZMİN TÜRK EDEBİYATINDAKİ TEMSİLCİLERİ:
Beşir Fuat, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Nabızade Nazım, Ahmet Mithat
PARNASİZM(ŞİİRDE GERÇEKÇİLİK)
*19. yüzyılın ikinci yarısında, romantizme tepki olarak oluşan şiir akımıdır.
*Realizm ve natüralizmin şiire uyarlanmış halidir.
*1886'da "Parnas" adlı derginin yayınlanmasıyla ortaya çıkmıştır.
*Realistlerin romanda yaptığını parnasçılar şiirde yapmıştır.
*Pozitivist anlayış bu akıma da hâkimdir.
PARNASİZM AKIMININ ÖZELLİKLERİ:
ü Sadece şiirde görülen bir akımdır.
ü “Şiirde realizm” olarak görülür.
ü "Sanat için sanat" anlayışı benimsenmiştir.
ü Klasikler gibi Eski Yunan ve Latin mitolojisine büyük hayranlık duyarlar.
ü Geçmiş zamanın olay ve kişileri ele alınmış, uzak ve yabancı ülkelerin kültür ve efsanelerinden yararlanılmıştır.
ü Sanatın amacı güzelliği yakalamaktır.
ü Tabiat, temel malzeme olarak ele alınır.
ü Nesnelerin dış görünüşü aktarılır.
ü Şiirde biçim güzelliğine (ölçü-kafiye-ritim-ahenk) büyük önem verilmiştir.
ü Biçim güzelliği her şeyin üstündedir. Kafiye şiirin altın çivisidir.
ü Bir kuyumcu titizliğiyle çalışmışlardır.
ü Sözcüklerin bir arada kullanılmasından doğacak müziği de şiir için gerekli görmüşlerdir.
ü Konu sınırlaması yoktur ama milli, ahlaki ve sosyal meselelerden uzak durulmuştur.
ü Egzotik konuları işlemişlerdir.
ü Lirizmden uzaklaşılmıştır.
ü Duygu yerine düşünce öne çıkmıştır.
ü Tabiat tasvirlerine, felsefi düşüncelere geniş yer verilir.
ü Dış dünya nesnel bir bakışla anlatılır.
ü Ayrıntılı ve nesnel betimlemeler yer alır.
*“Tasvirci şiir” olarak değerlendirilmiştir.
*Parnasyenler tarihlerindeki üstün dönemlere, yükselişlere özlem duymuşlardır.
ü Seçkinlere hitap ederler.
ü Şiir, “fildişi kule”ye çekilmiştir.
ü Sanatçı “saf şiir”i yakalamaya çalışır.
ü Sözcüklerin seçiminde dikkatlidirler.
ü Eserlerinde kendi duygu ve düşüncelerine yer vermemiş; objektif davranmışlardır.
ü Şiiri; ışık, gölge, renk ve çizgilerle sağlamayı düşünmüşlerdir.
*“Resim yapar gibi şiir yazma anlayışı”nı benimsemişlerdir.
*Onlar için çok sayıda eser vermek yerine az ama nitelikli yapıtlar oluşturmak daha doğrudur.
*Parnasyen şiirde karamsar bir atmosfer mevcuttur.
*Parnasyenler daha çok sone tarzını tercih etmişlerdir.
PARNASİZM AKIMININ DÜNYADAKİ TEMSİLCİLERİ:
Théophile Gautier, Théodore de Banville, François Coppée, José María de Heredia, Sully Prudhomme, Leconte de Lisle
TÜRK EDEBİYATINDA PARNASİZM:
· Parnasizm Türk edebiyatına Servetifünun döneminde girer.
· İlk izleri Cenap Şahabettin’de olsa da bu akımın en belirgin etkileri Tevfik Fikret’te görülür.
· Kimi yönleriyle Yahya Kemal bu akımdan izler taşır.
· Parnasizmden etkilenen Yahya Kemal de Osmanlı’nın ihtişamlı dönemlerini şiirde konu olarak seçmiştir.
PARNASİZMİN TÜRK EDEBİYATINDAKİ TEMSİLCİLERİ:
Cenap Şehabettin, Tevfik Fikret, Yahya Kemal Beyatlı
SEMBOLİZM(SİMGECİLİK)
ü 19. yüzyılın sonlarında parnasizme tepki olarak şiirde ortaya çıkmış bir akımdır.
ü Pozitivizm, determinizm ve materyalizmin Aydınlanma Çağı’ndan sonra gittikçe güçlenip insan ve hayatın tek gerçeği hatta dini haline getirilmesi sembolizmin doğuş zeminini hazırlayan faktörlerdendir.
ü Bilimsel ilerlemeler, makineler, yeni buluşlar; insanoğlunu mutlu kılma yerine bunalımın eşiğine getirmişti.
ü Fizikötesi kavramlar yeniden ele alınmaya başlanmış ve değer kazanmıştı.
ü Genç kuşak, bu bunaltıcı ortamı değiştirmek için bazı siyasal ve toplumsal girişimlerin gerekliliğini öne sürmeye başlamıştı.
Sanat içinde de bu tartışılmaya başlanır.
Realizm, natüralizm ve parnasizm gerilerken tartışmaların sonunda sembolizm doğar.
ü Simgecilik olarak da adlandırılan sembolizm, hem gerçeği gösteren hem de onun sınırlarını aşma isteğine cevap veren bir sanat akımıdır.
ü Parnasyenler insan duygularına, izlenimlere önem vermeyip düşünceye ve gerçekliğe değer veriyorlardı. Sembolistler ise duygusallığa, insanın iç dünyasına ve ruhun inceliklerine yönelmişlerdir.
ü Sanatta yeni bir dönüşüm amacıyla sembolizm gelişir.
ü “Ruha, manaya, öze” dönüş hedefleniyordu.
ü Onlara göre somut varlıklar, dış dünya ile insanın duyuları arasında köprü kurmaya yarayan birer simgedir.
ü İnsanın algılamasına göre gerçeklik ortaya çıkar.
ü Romantizmle benzerliği olsa da romantiklerden daha aşırı bir anlayış ortaya koymuşlardır.
ü Herhangi bir mesaj vermeyi amaçlamayan bu şiir anlayışında şiir, üst seviyede bir sezinleme ve algılama faaliyetine vücut vererek “duyumsama”yı ana yapı hâline getirir.
“Şiir, resim değildir; şiir, ruh halinin bir akışıdır.”
“Şiir, ruha seslenmelidir.”
"Şiir, gerçeğin insandaki etkilerini anlatmalıdır."
SEMBOLİZM AKIMININ ÖZELLİKLERİ:
ü Sembolistler, bilinçaltına önem verirler ve onu şiirin temeli olarak kabul ederler.
ü İnsan ruhu ile tabiat arasındaki gizli bağları araştırmışlardır.
ü Dış dünyanın olduğu gibi yansıtılmasına karşı çıkarlar.
ü Kâinat, imaj ve işaretlerle doludur. Bunlar şiire sembollerle yansıtılmalıdır.
ü Sezgiler, semboller (simgeler) aracılığı ile anlatılır.
ü Şairler, eşyayı gördükleri gibi değil, kendi ruhlarında bıraktıkları izlere dayanarak anlatırlar.
ü Şiirde öğreticilik aranmaz.
ü Şiir, düşüncelere değil duygulara seslenir.
ü Şiir, anlaşılmak için değil, hissedilmek içindir. Şiirde anlam aramak gereksizdir.
ü Güzelliğin açıklıkta değil, kapalılıkta olduğunu ifade etmişlerdir.
ü Semboller aracılığıyla dış çevrenin insan üzerindeki etkilerini ve izlenimlerini anlatmışlardır.
ü Musikiye, ahenge ve sembollere önem vermişlerdir.
ü Sözden ziyade musiki öne çıkarılır. Şiir, sessiz bir şarkıdır.
ü Her okuyanın farklı yorumlayabileceği, kapalı, süslü ve soyut bir şiir ortaya çıkmıştır.
ü Sembolist şairler gerçeklerden kaçmış; hayal ve rüyalara sığınmışlardır.
ü Çirkinlikler hayallerle güzelleştirilmeye çalışılmıştır.
ü Öznellik ağır basar.
ü Oluşan şiirde ferdi konulara ağırlık verilmiş; kötümserlik, karamsarlık ön plana çıkarılmıştır.
ü Alaca karanlık, sararmış yapraklar, sonbahar, üzüntü, ay ışığı, gün batımı, gölgeler, durgun sular, aşk ve ölüm en çok rastlanan kavramlardır.
ü Yeni duygular, yeni nazım biçimleriyle ortaya konmuştur.
ü Şiirde şekilcilik geri plana atılmış; serbest nazım benimsenmiştir.
ü Dilin kurallarının ve söz diziminin dışına çıkmış; sözcüklere yeni anlamlar yüklemişlerdir.
ü Alışılmamış söz kalıpları ortaya koymuşlardır.
ü Söz sanatlarından “mecaz” ve “istiare” öne çıkar. Oluşturulan mecazlar da anlaşılması güç ifadelerdir.
ü Dil ağırlaşmıştır.
ü Lirizm, bu anlayışın en önemli ögesi durumundadır.
ü "Sanat için sanat" görüşüne bağlı kalarak toplumsal ve siyasal sorunlara uzak durmuşlardır.
SEMBOLİZM AKIMININ DÜNYADAKİ TEMSİLCİLERİ:
S. Mallarme, Jean Moreas, Charles Baudelaire, Paul Verlaine, A. Rimbaud, Paul Valery, Edgar Allen Poe
TÜRK EDEBİYATINDA SEMBOLİZM:
*Edebiyatımızda bu anlayışın ilk uygulayıcısı Cenap Şahabettin'dir.
*En başarılı örneklerini Ahmet Haşim vermiştir.
*Cahit Sıtkı Tarancı, Ahmet Hamdi Tanpınar, Yahya Kemal Beyatlı, Ahmet Muhip Dıranas, Necip Fazıl Kısakürek gibi şairler de bu akımın izlerini taşırlar.
Ahmet Haşim: "Şairin dili, düzyazı gibi anlaşılmak için değil, ama duyulmak üzere oluşmuş söz ile musiki arasında, sözden çok musikiye yakın, ortalama bir dildir."
SEMBOLİZMİN TÜRK EDEBİYATINDAKİ TEMSİLCİLERİ:
Ahmet Haşim, Cenap Şahabettin
Cahit Sıtkı Tarancı, Ahmet Hamdi Tanpınar, Yahya Kemal Beyatlı, Ahmet Muhip Dıranas, Necip Fazıl Kısakürek…
EMPRESYONİZM: (İZLENİMCİLİK)
ü 19. yüzyılın sonlarında ortaya çıkmış; resim, müzik ve edebiyatta etkili olmuş bir akımdır.
ü Dış dünyanın sanatçıda bıraktığı izlenimleri yansıtmayı amaçlayan bir akımdır.
ü Varlığın sanatçıda uyandırdığı izlenimler, sanatın öğesi olarak kabul edilmiştir.
ü Sanatçılar eserlerinde kendi iç dünyalarını dile getirmişlerdir.
ü Sembolizmin bir aşaması olarak kabul edilebilir.
ü Sembolizmle birlikte gerçeküstücülüğü (sürrealizm) hazırlayan bir akım niteliğindedir.
EMPRESYONİZM AKIMININ ÖZELLİKLERİ:
ü Dış etkilerin içe yansıması, içte izler bırakması sonrasında bu izlere bakılarak sanat eseri meydana getirilmesi savunulmuştur.
ü Dış dünyadan bakıldığında sanatçının gördükleri birebir anlatması imkânsızdır.
ü Sanatçı, aklında tasarladığı hayalleri bir kompozisyon edasında süsleyerek gerçeklikle yoğurup etkileyici bir şekilde anlatabilir.
ü Sanatçılar, tabiatı olduğu gibi bütün ayrıntılarına bağlı kalarak değil; ancak edinilen izlenimler ölçüsünde anlatmayı gaye edinmişlerdir.
ü Çünkü duyularımız dış dünyayı bize, olduğu gibi değil, gerçek görünüşünü değiştirerek ulaştırır.
ü “Sanat için sanat” anlayışını benimseyerek, edebiyatın toplumsal bir görevi üstlenmesine karşı çıkarlar.
ü Sanatçılar, kendilerini çevreleyen dış dünyaya karşı ilgisizdirler.
ü Sanatçının anlattıkları dış dünya değil; dış dünyanın hayaldeki izlenimleridir.
ü Sadece iç dünyalarını dile getirmeye, duyularla edindikleri izlenimleri anlatmaya çalışırlar.
ü Gerçekçilik ve nesnellik geri plana atılır.
ü Öznellik benimsenmiş; kişisel yorum ön plana çıkarılmıştır.
ü Hayale ve soyut betimlemelere yer verilmiştir.
ü Anlam kapalılığı önemlidir.
ü Işık ve renk kaynaklı görsel izlenimler, şiirde önemli bir yer tutar.
ü İzlenimcilikte, yorumlar ve izlenimler, sanatçıdan sanatçıya değiştiği ve her sanatçı eserinde kendinde oluşan duyguyu ve izlenimi anlatacağı için, meydana getirilen edebi eser, yazarın veya şairin kişiliğine dair izler taşır.
ü Empresyonizmde objenin kendisi değil, uyandırdığı intibalar, izlenimler önemlidir.
ü Empresyonizm, özgürlüğün ve duyguların sembol edildiği bir akımdır.
ü Empresyonistler, etkici ve duygucudurlar.
ü Sembolizmin bazı özelliklerini taşır.
ü Temsilcileri arasında sembolizmin önemli temsilcileri de yer almış ve bu akımın etkilerini taşıyan eserler vermişlerdir.
ü Sanatçılar, ölçü ve kafiyeye önem vermemişlerdir.
ü Realizm karşıtı bir akım olduğu söylenebilir.
ü Empresyonist edebiyatçılar; şiir, kısa hikâye, tek perdelik manzum piyes gibi kısa çalışmaları tercih etmişlerdir.
EMPRESYONİZM AKIMININ DÜNYADAKİ TEMSİLCİLERİ:
R. Marie Rilke, Arthur Rimbaud, Paul Verlaine, James Joyce
TÜRK EDEBİYATINDA EMPRESYONİZM:
*Edebiyatımızda tamamen bu akım etkisiyle eser veren sanatçı yoktur.
*Ahmet Muhip Dıranas, Cahit Sıtkı Tarancı gibi bazı sanatçıların eserlerinde bu akımın etkileri görülür.
*Empresyonizmin sembolizm ile benzerliği, zaman zaman, Ahmet Haşim ve Cenap Şahabettin’i de izlenimci çizgiye yaklaştırmıştır.
EMPRESYONİZMİN TÜRK EDEBİYATINDAKİ TEMSİLCİLERİ:
Ahmet Muhip Dıranas, Cahit Sıtkı Tarancı, Ahmet Haşim, Cenap Şahabettin
DADAİZM(KURALSIZLIK)
ü 20. yüzyılın başlarında ortaya çıkan kısa ömürlü bir edebiyat akımıdır.
ü Birinci Dünya Savaşı ortamında doğmuştur.
ü Savaşın doğurduğu acılara, yıkımlara karşı bir protesto, bir isyan hareketidir.
ü İnsanları saran müthiş bir ümitsizlik vardı ve bu ümitsizlik edebiyata da yansımıştı.
ü Hareketin savunucuları insani değerleri umursamıyorlar sadece insan olarak yaşamak istiyorlardı.
ü Eski olan her şey yıkılmalı fikrindeydiler.
ü Bu akım, İtalyan şair Tristan Tzara tarafından ortaya atılmıştır.
ü Aralarında Tzara’nın da bulunduğu bir grup genç sanatçı ve savaş karşıtı, 1916 yılında Zürih’te Hugo Ball’in açtığı kafede toplanmış ve Dada bildirisi de burada açıklanmıştır.
ü Dada sözcüğünü Tzara, Meydan Larousse’dan rastgele seçmiştir.
ü Sanat akımları genellikle eleştirmenler tarafından isimlendirilir ancak Dada, sanatçıların kendileri tarafından adlandırdığı tek harekettir.
ü Mantıksızlık ve var olan sanatsal düzenlerin reddedilmesi Dada'nın ana karakteridir.
ü Dadaizm’de, bilincin yönünü kaybetmiş bir kuşağın ümitsizliği ve isyanı vardır.
ü Estetik değerlere, geleneksele, tüm düzene ve hatta kendine bile karşı olan Dada Hareketi, bir kırılma noktasıdır ve kendinden sonra gelen sanat hareketlerine özgürlükçü bir yol açmıştır.
ü Oturduğu temeller dayanıksız olduğundan çabuk çökmüştür.
ü Bu akım yerini Sürrealizme bırakmıştır.
DADAİZM AKIMININ ÖZELLİKLERİ:
ü Akım, anlamsızlığı ve mantıksızlığı vurgulayarak antikapitalist ve anti-burjuva tepkileri dile getirmiştir.
ü Dadaizm yazarlar, kamuoyunu şaşkınlığa düşürmek ve sarsmak istiyorlardı.
ü Şiddet, savaş ve milliyetçiliğe karşı tavır sergilenir.
ü Kuralsızlığı kural edinen bir akımdır.
ü Her türlü geleneğe, kurala karşı çıkılır.
ü Dada akımı, savaş getirdiği için düşünen kafaya isyan eder.
ü Aklın hiçbir değeri yoktur.
ü Dadaistler kişiyi, aklın tutsaklığından ve aklın kurduğu düzenden; sanatı da, dil, vezin, kafiye, biçim, anlam kaygılarından kurtarmak amacındadırlar.
ü Dadaizm bağlı sanatçılar; yıkıcılığı, özellikle dilin yıkıma uğratılmasını benimsemişlerdir.
ü Eski olan her şeyi yıkmaya çalışmışlardır.
ü Dadaistler; dil, biçim, uyak gibi kaygılar taşımazlar.
ü Dil ve estetik kuralları terk edilmiştir.
ü Kelimeleri rastgele kullanmak suretiyle şiirler oluştururlar.
ü Kelimeleri, bilinen anlamları dışında kullanırlar.
ü Yeni ve şaşırtıcı imajlar kullanırlar.
ü Düşünerek şiir yazmak bir yana düşünmenin kendisini de reddederler.
ü Her şeye şüpheyle bakılmıştır.
ü Çevrelerindeki hiçbir şeyin doğruluğuna ve varlığına inanmazlar.
ü Rastlantısallığa ve doğaçlamaya yönelik çeşitli tekniklere, yöntemlere ağırlık vermişlerdir.
ü Dadaistler bir çember oluşturur, herkes aklına gelen ilk kelimeyi söyler, bütün bu kelimeler kâğıda yazılır ve şiir olur.
ü Bunalım ve isyan edebiyatıdır.
ü Sanatı bile ortadan kaldırmayı düşünmüşlerdir.
ü Pek çok sanat dalını etkileyen önemli bir sanat anlayışıdır.
ü Doğayı ve sanatı sorgulama, Dada Hareketi ile başlar.
DADAİZM AKIMININ DÜNYADAKİ TEMSİLCİLERİ:
Triston Tzara, Hugo Ball, Andre Breton, Louis Aragon, Paul Eluard, Richard Huelsenbeck, Philippe Soupault, Johannes Baader
TÜRK EDEBİYATINDA DADAİZM:
Dadaizm, edebiyatımızda rağbet görmemiş, sadece Mümtaz Zeki Taşkın‘ın ve Ercüment Behzat Lav’ın birkaç şiirinde etkisi olmuştur.
Edebiyatımızdaki “Garip Akımı”; normları tanımama, tabuları yıkma isteği gibi yönleriyle Dadaizm’le benzerlik gösterir.
Dadaizmin, edebiyatımızda şu sanatçılar üzerinde kısmen etkili olmuştur:
Mümtaz Zeki, Ercüment Bezhat Lav, Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday
SÜRREALİZM(GERÇEKÜSTÜCÜLÜK)
ü 20. yüzyılın ilk yarısında doğmuştur.
ü 1924’te Fransız şair Andre Breton tarafından ilkeleri ortaya konmuştur.
ü Tamamlayıcı ikinci bildirisi (Le Second Manifeste du Surrealisme) ise 1930'da ilân edilmiştir.
ü Akımın doğuşunda Freud'un "psikanaliz kuramı" etkili olmuştur.
ü Bilinçaltının karmaşık dünyası sanata aktarılmak istenir.
ü Bu akımın kurucuları, sanat hayatlarının ilk yıllarında dadaizmin etkisinde kalmışlardır.
ü Akımın savunucuları Dadaizm’in akla, mantığa ve yerleşik kurallara isyan görüşünden hareket ederler.
ü Sürrealistler, akıl hastalarına, uyuşturucu madde kullananlara ve paranoyaklara karşı özel bir yakınlık ve ilgi duyarlar.
ü Çünkü sarhoşluk, delilik, aklî dengesizlik, sürrealistlerin arzuladığı aklın kontrolünü ortadan kaldırarak asıl benliğin ortaya çıkmasına zemin hazırlar.
ü Sürrealizm, en yaygın ve en uzun ömürlü sanat akımlarından birisidir.
ü Sanatın birçok dalında etkili olduktan sonra yerini Egzistansiyalizme bırakmıştır.
Andre Breton: "Gerçeküstücülük, ister söz, ister yazı ile ya da başka bir yolla, düşüncenin gerçek işleyişini ortaya çıkarmak için başvurulan, içinden geldiği gibi yazma yöntemidir. Bu, aklın denetimi olmaksızın (rüyada olduğu gibi) her türlü estetik ve ahlak kaygısı dışında düşüncenin yazılışıdır.
SÜRREALİZM AKIMININ ÖZELLİKLERİ:
ü Aklın, geleneklerin, alışkanlıkların denetiminden uzak bir şekilde bilinçaltı gerçeklerini yansıtan; yani bilinen gerçekle bağını kesip kendince bir gerçek oluşturma amacını güden bir akımdır.
ü S. Freud’un psikanaliz kuramını yol gösterici edinmişlerdir.
ü İnsanın iç dünyasının şimdiye kadar ulaşılamayan yanlarının olduğunu, bunlara ulaşılmasının gerektiğini söylerler.
ü İnsanı kapalı bir kutu olarak tarif ederler.
ü İnsanoğlunun edindiği alışkanlıklar, istekler, bilinçaltında toplanır ve insanın asıl kişiliği bilinçaltındadır.
ü Gerçek insana ulaşmak, öncelikle onun şuuraltına inilmesi ve şuuraltının boşaltılması ile mümkün olabilir. Bunun yolu ise rüyadır.
ü İnsan rüyada tam bir hürriyet içindedir.
ü Rüya hâlini sun'î olarak elde etmenin biricik yolu ise hipnotizmadır.
ü İnsanı tanımak için hipnoza başvururlar.
ü İnsanın ancak hayalleriyle hür olduğunu savunurlar.
ü İnsanı yönlendiren içgüdülerdir, bilinçaltıdır.
ü İnsan, bilinçaltına yer eden duygularından dolayı toplumdan daima kaçar ve doğal gerçekliği savunur.
ü Sürrealistler, akılcılığın karşısındadırlar.
ü Onların temel amacı; bilinçaltının gizli dünyasını serbest çağrışım yoluyla ifade etmektir.
ü Gelenekler, ahlaki değerler ve edep kuralları göz ardı edilmiştir.
ü Sanatçıyı bilinçaltındaki duygular yönlendirir.
ü Sürrealizmde sanat, şuuraltının aracısız ve engelsiz bir aktarımı; sanatçı da iç beninin emirlerini kâğıda geçiren bir otomattır.
ü Otomatik yazıda noktalama işaretlerine, imlâ kurallarına lüzum olmadığı gibi, bunları kullanmaya kalkışmak tehlikelidir.
ü Çünkü noktalama işaretleri ve imlâ kuralları, şuuraltının akışına, bu akışın devamına engel olacaktır.
ü Şiir, akıl ve irade dışında olup rastlantıların çıkardığı bir üründür.
ü Şiir, iç dünyanın derinliklerinde saklıdır ve çağrışımla bilinç üstüne çıkar.
ü Olağanüstülükler, rüyalar, rastlantılar şiire konu olmuştur.
ü Sürrealistler, kendilerinden önceki edebî akımların, yüzyıllar boyunca geliştirip işledikleri gelenekleşmiş bütün sanat/edebiyat kurallarına karşıdırlar ve onlarla da alay ederler.
ü Üslûp endişeleri yoktur. Şiirdeki kurallar terk edilmiştir.
ü İçinden geldiği gibi yazmak bu akımın en belirgin özelliğidir.
ü Bol imaj kullanırlar. Bu imaj, alışılmışın bir hayli dışında keyfi, şaşırtıcı ve yenidir.
ü Sürrealizm, edebiyat sahasında en çok şiir türünde etkili olmuştur.
ü Sürrealistler, mizah ve alaya büyük önem verirler; dolayısıyla sanatlarında alaycıdırlar.
ü Sürrealistlerde dikkati çeken bir başka husus, çocukluğa dönüş, çocukluk dönemine özlemdir.
ü Sürrealistler, başta realizm ve natüralizm olmak üzere pek çok akıma ve onların estetik görüşlerine karşı çıkmışlardır.
SÜRREALİZM AKIMININ DÜNYADAKİ TEMSİLCİLERİ:
Andre Breton, Philippe Soupault, Louis Aragon, Paul Eluard, Pierre Reverdy, Benjamin Peret, Robert Desnos, Jacques Prevert, Rene Char, Rene Crevel, Georges Bataille
TÜRK EDEBİYATINDA SÜRREALİZM:
*Garipçiler(I.Yeni) ve İkinci Yeni şiirlerinde etkileri görülür.
Sürrealizm, edebiyatımızda şu sanatçılar üzerinde etkili olmuştur:
Oktay Rıfat, Orhan Veli, Melih Cevdet, Ece Ayhan, Turgut Uyar, Edip Cansever, İlhan Berk, Cemal Süreyya
EGZİSTANSİYALİZM(VAROLUŞÇULUK)
ü Alman düşünür Martin Heidegger tarafından felsefi bir görüş olarak ortaya atılmıştır. (1927)
ü İkinci Dünya Savaşı yıllarında Fransız düşünür ve romancı Sartre'nin benimsemesi ve edebiyata uygulaması ile bütün dünyada yaygınlaşmıştır.
ü İdealizm biçimlerinin ve her türlü gerekirciliğin karşıtıdır.
*"Var olma" "öz"den önce gelir; yani insan önce dünyaya gelir, var olur, ondan sonra olmak istediği gibi olur.
*Akımın sanatçıları, Descartes’in “Düşünüyorum, öyleyse varım.” görüşüne karşıt olan “Var olduğum için düşünüyorum.” fikrini savunur.
ü İnsana yol gösterecek tek varlık yine kendisidir.
ü Varoluş, her zaman tek ve bireyseldir.
ü Bireyin geleceğini ancak kendisi belirleyebilir.
ü Toplumla olan bağları zayıflamış, bunalım ve güvensizlik içerisindeki birey, doğduktan sonra kendini gerçekleştirdiği hâliyle varoluşunu meydana getirir.
ü Evrensel ahlak anlayışı yoktur.
ü Edebiyat alanında olduğu gibi sinema, resim ve diğer sanat dallarını da etkisi altına almayı başarmıştır.
“Beni ben yapan, verdiğim kararlarımdır.”
J. P. Sartre: “İnsan, bütün bir dünyadır; her yerde vardır, her yerde hareket halindedir, her şeyden sorumludur. Ne yaparsam yapayım, onu yapan benim. Şimdiki durumumuz, bütünüyle düşüncelerimizin sonucudur.”
EGZİSTANSİYALİZM AKIMININ ÖZELLİKLERİ:
ü Önceleri felsefi bir görüşken sonradan edebiyata uygulanmıştır.
ü Varoluş, insanın, içinden bir tanesini seçebileceği bir olanaklar bütünüdür.
ü Önemli olan gerçek, herkesin üzerinde birleştiği objektif gerçek değil, kişisel gerçektir.
ü İnsanın, kendi değerlerini kendinin oluşturup geleceğini yine kendisinin kurabileceğini savunur.
ü İnsan, kendi özünü kendisi seçer.
ü İnsan, kendini bulmalı ve özünü elde etmelidir.
ü İnsan bütünüyle özgür olmalıdır.
ü İnsanın geleceğini yine insanın kendisi belirler.
ü İnsanlar, hiçbir geleneğin etkisi altında kalmadan eser vermelidir.
ü Bu akım, devrin şartlarının da etkisiyle bir “bunalım edebiyatı” oluşturmuştur.
ü Egzistansiyalizm; insanın, insanı saran dünyayı bir türlü anlayamamaktan doğan umutsuzlukla, bezginlik içinde; hayatı, tatsız, saçma bulması görüşüyle hareket eder.
ü Yapıtlarda “karakterler” yoktur, çeşitli durumlarla karşı karşıya kalmış insanlar vardır.
ü Varoluşçulara göre, yazar yaşadığı çağda etkin biçimde rol almalı, toplumuna yön vermelidir.
ü Egzistansiyalistler, edebiyatta üslupçuluğa; parlak, göz kamaştırıcı cümlelere karşıdırlar.
ü Ancak, edebi sanatlardan da uzak durmazlar.
ü Sanatlı bir dil ile halk dilini ustaca birleştirmeyi başarmışlardır.
ü Yaşadığımız veya yaşayabileceğimiz ruh hallerinin tahlil edildiği görülür.
ü Egzistansiyalist yazarlar, okuyucunun veya seyircinin merakını sürekli uyanık tutarlar.
EGZİSTANSİYALİZM AKIMININ DÜNYADAKİ TEMSİLCİLERİ:
Martin Heidegger, Jean Paul Sartre, Albert Camus, Andre Gide, Samuel Beckett, Simone de Beauvoir, Franz Kafka, Gabriel Marcel, Andre Malraux
TÜRK EDEBİYATINDA EGZİSTANSİYALİZM:
· Edebiyatımızda egzistansiyalizmi bir dünya görüşü olarak benimsemiş bir sanatçı yoktur.
· Garipçiler, İkinci Yeniciler ve Mavicilerde egzistansiyalizmin etkileri görülür.
· Bunlar, egzistansiyalizm akımının bakış açısını kısmen yansıtırlar.
Egzistansiyalizm, edebiyatımızda şu sanatçılar üzerinde etkili olmuştur: Orhan Veli, Melih Cevdet Anday, Oktay Rıfat Horozcu, ilhan Berk, Attila İlhan, Ülkü Tamer, Turgut Uyar, Cahit Zarifoğlu…
KÜBİZM: (ŞEKİLCİLİK)
*20. yüzyılın başlarında empresyonizme tepki olarak doğmuştur.
*Resim sanatında Pisacco tarafından başlatılmış bir akımdır.
*Zamanla diğer sanat dallarında da görülmeye başlamıştır.
*Apollinaire, şiir ile bir resim akımı olan kübizmi birleştirerek edebiyata farklı bir soluk getirmiştir.
*Ressam Paul Cezanne, empresyonizm ile kübizm arasında bir köprü oluşturmuştur.
*Cezanne, tüm resimsel biçimleri; daire, dikdörtgen, oval gibi şekillere indirgeme düşüncesidir.
*Cezanne’ye göre doğada gördüğümüz her şey geometrik bir anlatımla ele alınabilir.
KÜBİZM AKIMININ ÖZELLİKLERİ:
ü Yazın alanında, özellikle şairler, ressam Picasso’nun da etkisiyle bir anlayış geliştirmişlerdir.
ü Buna göre şairler, dış dünyayı izleyip olup bitenleri iyi saptamak zorundadır.
ü Dünyadaki küçük olayları ve anlamları yakalamayı hedeflemişlerdir.
ü Varlığı tüm boyutlarıyla vermek esastır.
ü Konunun sadece görünen yönünü değil, görünmeyen tarafını da göstermek isterler.
“Söylenmemiş olanı“, “görülmemiş olanı” gün ışığına çıkarmak, aklın değil düş gücünün yapacağı iştir.
ü Eserlerinde karmakarışık imajlara ve dağınık kelimelere rastlanır.
ü Varlığın, dış görünüşüyle birlikte iç dünyası da betimlenir.
ü Duygularla olaylar karıştırılarak verilir.
ü Karışıklıktan hoşlanma söz konusudur.
ü Ayrı ayrı yerlerde geçen olayların birlikte, aynı anda olduğunu kabul eder ve bu anlayışta eser vermek isterler. Bu yüzden kübistlerin eserleri oldukça karmaşıktır.
ü Kübizme göre empresyonizm, duyumların, yani sürekli olmayan, gelip geçici şeylerin tasviridir.
Kübizm ise, sürekli olan ve değişmeyen özün tasvirine çaba göstermektedir.
ü Şairler şiirlerinde, analiz-sentez metodu ile mısralar sıralamış; peyzajı ve hayatın sahnesini kendi kişisel görüşlerine göre anlatmaya çalışmışlardır.
ü Kübizm, edebiyat alanında, gramerin yıkımı, ilginç noktalama işaretlerinin kullanımı şeklinde özellikle şairler tarafından denenen bir akımdır.
ü Edebiyatta varlığını geniş bir çerçevede sürdürememiştir.
ü Uzun ömürlü olamamıştır.
KÜBİZM AKIMININ DÜNYADAKİ TEMSİLCİLERİ:
Guillaume Apollinaire, Max Jacob, Blaise Cendrars, Andre Salmon
FÜTÜRİZM: (GELECEKÇİLİK)
ü “Makine” ve “hız”ı sanata taşıyan bu akım, 20.yüzyıl başlarında ortaya çıkmıştır.
ü İtalyan yazar Marinetti tarafından öne sürülmüştür.
ü Marinetti, “Manifesto Futurisita”yı (Fütürizm Bildirisi) hazırlayarak yayımlamıştır. (1909)
ü Marinetti, fütüristlerin sürat, gençlik ve şiddete hayran olduklarını ifade ederken modern teknolojik araçların, otomobil ve uçak ile sanayi şehrinin, insanlığın doğaya karşı zaferini gösterdiğini savunmuştur.
ü Marinetti'nin ilk fütürist bildirisinden sonra fütüristler, değişik konularda bildiriler yazıp yayımlamaya devam etmişlerdir.
ü Fütürizm akımını takip edenler her türlü sanat alanında; özellikle resim, heykel, seramik, grafik tasarım, iç mimarlık, sanayi ürünleri tasarımı, edebiyat, müzik, tiyatro, film, tekstil, moda ve mimarlık alanında eserler vermişlerdir.
ü Radikal bir dönüşümü ifade eden bu akım, geçmişin köhneleşmiş birikimine karşı “yeni bir toplumsal dinamizm” getirmek istiyordu.
ü Fütürizmin kurucusu Marinetti, Avrupa’da birçok yazarı etkilemiştir.
ü Fütürizm, faşizm ile özdeşleşip 1920’lerin ortalarına doğru etkisini yitirmiştir.
ü Zamanla radikal bir karşı çıkıştan ‘geleceğin tasarlanması’ çabasına dönüşen akım, bu değişimle bilim ve sanat dünyasındaki etkisini sürdürmektedir.
"İlk bildiri"den:
“Biz dünyadaki gerçekten sağlıklı tek şeyi, yani savaşa ve ölüme götüren güzel düşünceleri yüceltiyoruz.”
"Bizler müzeleri, kütüphaneleri yerle bir edip ahlakçılık, feminizm ve bütün yararcı korkaklıklarla savaşacağız."
FÜTÜRİZM AKIMININ ÖZELLİKLERİ:
ü Geçmişteki estetik değerler ve gelenekler bütünüyle reddedilir.
ü Geçmişi özleyip geçmişi tekrarlama ve geçmişi taklit etme inançlarına tümüyle karşı çıkmışlardır.
ü İnsan, alışkanlıklarının dar ve uyuşuk dünyasından çıkarılmalıdır.
ü Kendilerinden önce ortaya çıkmış olan eserlerin, temalarının ve konularının bir tarafa atılmasını isterler.
ü Dünyanın geleceğinin "modernlik"te olduğu savunulur.
ü Ülkeleri geçmişin ağırlığından ayırıp modernleştirmek gerekir.
ü "Şehirleşmiş Medeniyet", "Makineleşme" ve "Sürat" kavramları toplumsal hayatta bir temel haline getirilmelidir.
ü Sanatta sürekliliği, değişkenliği, hareketliliği savunan bir akım olarak da bilinir.
ü Hızın, süratin güzelliği vurgulanarak uçaklara, arabalara, trenlere övgüler yağdırılır.
ü Sanatta gelenekçilik, sanatın ölümüdür.
ü Sanat tarihçileri faydasız, hatta zararlıdır; onlara aldırmamak gerekir.
ü Sanatçı daima yeninin, değişenin peşinde olmalıdır.
ü Işık ve hareket, sanat eserinin temel unsuru olmalıdır.
ü Gerçek sanat eseri, hayatın dinamizmini ifade eder.
ü Kelimelerin ve deyimlerin sanat eserleri üzerindeki sıkıcı ağırlığı kaldırılmalıdır.
ü Makine ve çark sesleri, fabrika gürültüleri duygu ve hayalin yerini almıştır.
ü Edebiyat durgunluktan ve uyuşukluktan sıyrılmalıdır.
ü Edebiyatta işlenecek konular, saldırgan hareketler, kavga ve dövüştür.
ü Şiirde temel öğeler, cesaret, cüret ve isyandır.
ü Şiirde geleneksel kurallar terk edilir. Ölçü ve uyaktan vazgeçilir.
ü Şiir yazarken özgürce davranılır.
ü Şiirde sokak dili kullanılır.
ü Fütüristlerin parolası, “sözcüklere özgürlük”tür.
ü “Makineleşmeye hayranlık”, “hız”, “ataklık”, ”gemilere, trenlere, uçaklara övgü”, ”savaşın güzelliği” temaları fütürist şairlerin başlıca dayanakları olmuştur.
FÜTÜRİZM AKIMININ DÜNYADAKİ TEMSİLCİLERİ:
Filippo Tommaso Marinetti, Vladimir Mayakovski, Boris Pasternak, Bruno Munari, Velimir Khlebnikov, Igor Severyanin, Mario Carli, Aldo Palazzeschi, Giovanni Papini
TÜRK EDEBİYATINDA FÜTÜRİZM:
*Türk edebiyatında Nazım Hikmet fütürizmden etkilenmiştir.
*Serbest şiiri benimsemesi, kimi şiirlerinde makineleşme isteğini dile getirmesi ve Resimli Ay adlı dergide “Putları Yıkıyoruz” adlı yazı dizisinde geleneksel Türk şiiri ve bu şiirin ozanlarına tavır alması, ondaki fütürist etkileri açıklar.
FÜTÜRİZMİN TÜRK EDEBİYATINDAKİ TEMSİLCİSİ:
Nazım Hikmet
EKSPRESYONİZM(DIŞAVURUMCULUK)(ANLATIMCILIK)
ü 20. yüzyılın başlarında empresyonizme, realizme ve natüralizme tepki olarak ortaya çıkmıştır.
ü Ekspresyon, Fransızcada “anlatım” anlamına gelmektedir.
ü Politik istikrarsızlık ve ekonomik çöküntü sonucu bu akım belirmeye başlar.
ü Çağdaş endüstriyel yaşamın oluşturduğu hayal kırıklığına tepki olarak oluşmuştur.
ü Empresyonizm estetiğine tepki gösteren herkes, kısa süre içerisinde ekspresyonist yani dışavurumcu olarak tanınmaya başlamıştır.
ü Natüralizmin doğayı birebir kopyalayan yaklaşımına ve empresyonizmin dış dünyaya aşırı derecede bağlılığına karşıydılar.
ü 1900-1935 yılları arasında gelişen akım; doğayı ve toplumu nesnel bir bakış açısıyla betimlemeye karşı çıkarak öznel ya da içsel gerçeğin yansıtılmasını savunmuştur.
ü Vincent van Gogh bu akımın öncüsü kabul edilir.
ü Özellikle Almanya’da sanat dallarının hepsinde etkili olan akım, hem sanatta hem de toplumda kabul edilmiş biçim ve geleneklere bir başkaldırı niteliği taşımaktadır.
ü Ekspresyonistler, ordu, okul, ataerkil aile ve imparatorluk gibi kurumların yerleşik otoritesine karşı çıkmışlardır.
ü Akımın savunucuları, toplum dışına itilmiş yoksulların, ezilmişlerin, akıl hastalarının, sokak kadınlarının ve eziyet edilen gençlerin yanında yer almışlardır.
ü Bu akım, romantizmin değişik ve yeni bir şeklidir.
EKSPRESYONİZM AKIMININ ÖZELLİKLERİ:
ü Ekspresyonizm akımı, doğanın olduğu gibi aktarılmasını hoş karşılamaz, bunun yerine duyguların ve iç dünyanın etkisine dikkat çeker.
ü Bu akım, “insanların en gizli yönlerini açığa vuran bir anlatım” olarak açıklanabilir.
ü Sanatçının görevi, insanın öz derinliğine inmektir.
ü ”Öz”ün kavranması için de aklın kontrolünde olmamak gerektiğini belirtmişlerdir.
ü Sanatçının ruhsal durumu önemlidir. Tabiat ve eşya ikinci plana atılmıştır.
ü Sanatçılar, kendi içlerine kapanıp kendilerini gözlemlemiştir.
ü İç gözleme önem vermişlerdir.
ü Sanatkâr, edebî eserin merkezindedir.
ü Sanatçı eserinde kendi kişiliğini ortaya koyar.
ü Dış dünyayı, sanatçının iç dünyasına göre ifade etmeye çalışırlar.
ü Gerçek görüşün yerine, sanatçının kendine özgü görüşü üzerinde durulur.
ü Önemli olan sanatçının kendi kişiliğini ortaya koyabilmesidir.
ü Her türlü okul ve üsluptan bağımsız olarak, sanat yapıtında bir düşünceyi ya da bir duyguyu dışa vurma amacını güder.
ü Sembollere ve hayallere geniş yer verilir.
ü Modern dünyada yalnızlığa gömülmüş insanın iç sıkıntısını (korku, ölüm, başkaldırma, çılgınlık) temel olarak alırlar.
ü Amaç, insanların ruhsal durumlarının ortaya konmasıdır.
ü Yapıtlarda, fantastik ve korkunç olaylar da anlatılmıştır.
ü Yerleşmiş değerlere ve kurumlara karşı acımasız tavır takındılar.
ü İnsanları somut dünya gerçeklerinden koparıp yazarın iç dünyasına sürüklemeye çalışmışlardır.
ü Ekspresyonizm, en elverişli ortamı, yazara kendi iç dünyasını dile getirme imkânını sağlaması bakımından şiirde bulmuştur.
ü Şair, dış dünyanın anlamsızlığına, ruhsuzluğuna bir anlam kazandırmaya çalışır.
EKSPRESYONİZM AKIMININ DÜNYADAKİ TEMSİLCİLERİ:
Franz Kafka, T. S. Eliot, James Joyce, Georg Kaiser, Herwarth Walden, August Strindberg, Georg Trakl, Franz Werfel, Gottfried Benn, Ernst Toller
MODERNİZM:
ü Sanat, mimari ve edebiyat alanında on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısından itibaren adından söz ettirmeye başlayan modernizm, yirminci yüzyılın birinci yarısında etkili olmuştur.
ü Dilimizde "yeni, çağdaş, ilerici, yenici" anlamlarına gelen "modern" veya "modernizm", Lâtince "modernus" kelimesinden gelmektedir.
ü Kavram, "eski" ile "yeni"yi ayırma anlamında kullanılmıştır.
ü Modernizm, modernlik veya modern, her şeyden önce "eski"ye göre "yeni" olmaktır.
ü Rönesans dönemi, Antik Çağa göre; Aydınlanma Çağı, Rönesans'a göre moderndir.
ü Modernizmin doğuşunda, I ve II. Dünya Savaşlarının yıkıcı etkileri büyük rol oynamıştır.
ü Modernizm; “bilimsel, siyasal, kültürel gelişmelerle ve sanayi devrimiyle birlikte hareketlenen büyük toplumsal değişime eşlik eden zihniyet” için kullanılan terimdir.
ü Modernizm, geçmişe karşı şimdiki zamanın yüceltilmesini ifade eder.
ü Modernizminin temel dayanakları; kapitalizm, endüstriyalizm, şehirleşme, demokrasi, akılcılık, lâiklik, bürokrasi, ihtisaslaşma, farklılaşma, bilimsel bilgi ve millî devlet şeklinde sıralanabilir.
AYDINLANMA VE MODERNİZM:
ü Modern dönemin başlangıcını kimi araştırmacılar Rönesans olarak kabul etse de büyük çoğunluk, Aydınlanma Çağı üzerinde fikir birliği içindedir.
ü 18. yüzyılın başından itibaren Batı toplumlarında açıkça hissedilmeye başlayan aydınlanma, Batı kültürlerinde büyük bir dönüşüme yol açmıştır.
ü Aydınlanma, Batı toplumlarının, Tanrı merkezli dünya görüşü ve hayat tarzından; insan, akıl ve bilim merkezli dünya görüşü ve hayat tarzına geçişleridir.
ü İlâhî olandan dünyevî olana geçişte; Hristiyanlık, kilise, din adamları, aristokrasi, sosyal, siyasî, kültürel, ekonomik değer ve kurumlar, aklın eleştirisine tâbi tutulmuştur.
ü Amaç, insanı veya insanlığı, her türlü köleleştirici mit, mitos, batıl inanç ve ön yargılardan kurtarmaktır.
ü Aklın hâkim olduğu Aydınlanma Çağında, her şey akla dayandırılır. Bu nedenle bu çağa Akıl Çağı da denir.
ü Aydınlanma, önce rasyonalizmi, ardından da pozitivizm ve determinizmi insan ve toplumun hayatında hâkim kılmıştır.
ü Modernizm, böyle bir Aydınlanma Çağı ortamında doğup gelişmiştir.
ü Modernizm, insan ve toplum hayatının her alanında yeni düzenlemeler getirir.
ü Eleştiri, değişim aracı olarak kullanır.
ü Modernite, sosyal hayatın rasyonelleştirilmesini, evrenselliği, homojenliği, açıklığı vadeder.
ü Dine sadece şahsî hayatta yer bırakır.
ü Modernizm, hürriyetçi ve özerkçidir.
ü Toplumları, sanayi toplumuna, şehirleşmeye, gelişmiş haberleşme ve ulaşım araçlarına, okur-yazar oranının artışına, statik bir yapıdan dinamik bir yapıya geçişe yöneltir.
ü 1930 sonrasında da modernizm bütün hızıyla devam eder.
ü Modern çağ; hayat tarzı, kültür, sanat, teknik, bilim gibi insan ve toplum hayatının her alanında büyük tesirler bırakır.
ü Modernizmin birçok olumsuz gelişmelere zemin hazırladığı da bir gerçektir.
-Batı kaynaklı ekonomik ve siyasî modellere güvenin zamanla sarsılması; demokrasi ve insan hakları konusunda çifte standart görülmesi; hızla gelişen teknolojinin insanı esir alması; kontrolsüz sanayileşmenin çevre problemlerine sebep olması; milletlerarası silahlanma yarışının, insanlığın sonu olabilecek nükleer tehdide zemin hazırlaması; hayatın tekdüze kılınması ve teknoloji despotluğuna yol açılması; insanların kapitalist ekonomi veya sermayenin kölesi durumuna düşürülmesi; bireysel hürriyetlerin zedelenmesi; insanın kalabalıklar içinde yalnızlığa itilmesi; maddenin ilâhlaştırılırılıp mananın yok sayılması ...-
MODERNİZMİN ÖZELLİKLERİ:
ü Temelde dayandığı fikir; geleneksel olanın bir kenara bırakılıp yeni bir kültür icat edilmesi gerektiğidir.
ü Geleneksel yapı ve anlatım reddedilerek “yeninin ortaya çıkarılması” anlayışı hâkimdir.
ü Modernizmle birlikte gerçeklerin göründükleri gibi olmadığı düşünülmüştür.
ü Tarih yerine efsaneler tercih edilir.
ü “Yerleşik kurallara ve toplumun bayağılığına isyan” düşüncesi ağırlık kazanmıştır.
ü Duygu, düşünce ve davranışlarıyla insanın karmaşık bir varlık olduğu kabul edilmiştir.
ü Bireyin hayatının huzursuzluk üzerine kurulduğu düşünülmüş; “yalnızlık, toplumdan kaçış, kişinin bunalımları, toplumla çatışma, karmaşık ruh halleri, yerleşik değerlere isyan” gibi konulara yer verilmiştir.
ü “Olay”, “karakter” ve “çevre” önemsizleştirilmiş; “simge”, “imge”, “ritim” ve “bakış açısı” gibi öğeler öne çıkarılmıştır.
ü Olay örgüsü, estetik kaygıyla ve insana özgü bir gerçekliği ifade etmek üzere düzenlenir.
ü Gerçeğin dış dünyada değil insanın iç dünyasında olduğuna inanılır. Bu nedenle psikolojik olana, bireyin ruhuna, bilinçaltına yönelmelidir.
ü Eserlerde bilinç akışı, iç konuşma ve iç diyalog gibi teknikler kullanılır.
ü “Bilinç akışı” tekniğinde kişilerin düşünceleri, mantıksal ve zamansal olarak bağlantısız sıçramalar yapar.
ü Kişi, aynı zaman dilimi içinde, değişik zaman dilimlerini yaşar.
ü Kişilerin psikolojik özellikleri ön plandadır, toplum içindeki yerleri ve değerleri pek önemsenmez.
ü İnsan, karmaşık bir varlık olarak sunulur.
ü Modernizmi esas alan hikâyelerde esas olan, olayın birey üzerindeki etkisini anlatmaktır.
ü Modernizmi esas alan eserler, varoluşçuluk akımından etkilenmiştir.
ü Varoluşçuluğa göre, birey kendi özünü arar, kendisi olmaya çabalar ve bu bakımdan birey, yaşadığı toplumla çatışma içindedir.
ü Varoluşçuluk, eserlerde özellikle küçük burjuva aydınının ruhsal bunalımlarının işlenmesine neden olmuştur.
ü Modernist edebiyat bu yüzden “bunalım edebiyatı” olarak da adlandırılmıştır.
ü Dil ve anlatımda gelenekselin dışında arayışlara gidilir.
ü Toplumsal dünyanın yalın bir biçimde anlatılmasından kaçınılır.
ü Çağrışımlar ve semboller kullanılır.
ü Simgelere, mitolojiye, efsanelere, mistisizme ve fanteziye yönelme olur.
ü Alegorik (simgesel) anlatıma önem verilir.
ü Düzyazıda, şiire özgü söyleyişlerden yararlanılır.
ü Diyaloglara ve hikâye etmeye pek yer verilmez.
MODERNİZMİN DÜNYADAKİ TEMSİLCİLERİ:
James Joyce, Franz Kafka, Wirginia Wolf, Marcel Proust
MODERNİZMİN TÜRK EDEBİYATINDAKİ TEMSİLCİLERİ:
Sait Faik Abasıyanık, Yusuf Atılgan, Oğuz Atay, Orhan Pamuk, Haldun Taner, Adalet Ağaoğlu, İnci Aral, Pınar Kür, Buket Uzuner, Bilge Karasu, Nezihe Meriç, Vüsat Orhan Bener, Ferit Edgü, Nazlı Eray, Ayşe Kulin, Leyla Erbil, Elif Şafak, Hasan Ali Toptaş, Peride Celal, İlhan Oktay Anar, Erhan Bener, Ahmet Altan, Selim İleri, Nedim Gürsel, Ayla Kutlu, Rasim Özdenören, Füruzan, Tahsin Yücel, Oya Baydar, İhsan Oktay Anar, Latife Tekin, Elif Şafak, Metin Kaçan
POSTMODERNİZM:
ü Postmodernizm, modernizmin bir uzantısı olarak 20. yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıkmıştır.
ü Ünlü İngiliz tarihçisi Arnold Joseph Toynbee, 1939 da yazdığı "Bir Tarih İncelemesi" adlı kitabının 5. cildinde, "Modern dönem Birinci Dünya Savaşı ile son bulmuştur. Bundan sonraki dönem post-modern dönemdir ve iki dünya savaşı arası u dönemin başlangıcı olmuştur" der.
ü İşte postmodern ve postmodernizm terimleri Toynbee sayesinde literatüre girmiştir.
ü Postmodernizmin ilk somut adımları için 1960’larda New Yorklu sanatçıları ve eleştirmenleri gösterebiliriz.
ü 1970’lerde Avrupa’ya taşınıp orada geliştirilmiştir.
ü Postmodernizm, “modernizmden sonra gelen, modern sonrası” anlamına gelir.
ü Postmodernizm, modernizmin “sorgulanmadan, herkes tarafından kabul edilmesi gereken evrensel değerler olduğu” görüşünü reddederek ortaya çıkar.
ü Postmodernizm, modernizm zemininde doğduğu gibi, yine modernizmle iç içe bir vaziyette varlığını sürdürmüş ve sürdürmektedir.
ü Postmodernizmin bir bildirisi, programı yoktur.
ü Postmodernizm; "modernliğin parametrelerine karşı çıkan ve onları sorgulayan; buna karşılık, belirsizliğe, parçalılığa, farklılığa, etnikliğe, alt kültürlere, kültürel çoğulculuğa, bilgiye yönelik çoğulcu bakış açısına, yerel bilgiye, yerelliğe, özgünlük ve özgürlüklere ayrıcalık tanıyan bir hareket”tir.
ü Sanat/edebiyat, yeniden hayal, rüya, sır, metafizik, şuuraltı gibi pozitivizmin yasakladığı alanlara yönelmiştir.
ü Tarih, edebiyatın malzemesi olarak görülüp yeniden üretilmeye çalışılır.
ü Postmodernizm; rasyonalizm, pozitivizm, liberalizm, kapitalizm, Marksizm vb. bütün ideoloji ve felsefelere karşıdır.
ü Postmodern insan:
-Rahat ve esnektir.
-Duygu ve hislerine yöneliktir.
-'Kendin ol' tutumuna sahiptir.
-Aktif bir insandır, kendi kişisel yolunu izler.
-Gerçek iddiası'nda bulunmaz.
-Sürekli olan yerine, geçici olanı tercih eder.
-Yaşa ve “izin ver yaşayalım” tavrındadır.
-Gelenek ve eskiyle barışıktır.
-Egzotik, kutsal ve nadir olana olumlu bakar.
-Genel ve evrensel olan yerine yerele yöneliktir ve kendi yaşamıyla ilgilidir.
-Evlilik, aile, kilise ve ulus gibi eski sadakat ve modern bağlılıklar yerine kendi ihtiyaçlarına yöneliktir.
-Modernistlerin tanımladıkları gibi evrensel, genel geçer niteliklere (akıl, duyu) sahip bir varlık değildir.
*Bazı düşünürler postmodernizmi, modernitenin kendi içindeki özel bir evre ya da dönem olarak değerlendirmektedirler.
Alain Robbe Grillet: “Dünya, ne anlamlıdır ne de anlamsız, vardır o kadar.”
Alex CALLİNİCOS: "Postmodern söylemin 1950'lerde ya da 60'larda değil, son 10 yıl içinde ortaya çıkışı oldukça anlamlıdır. 2. Dünya savaşı sonrasında kapitalist ekonomilerde görülen büyümenin ve bunun yarattığı refah toplumlarının daha sonra krize girmesi aydınlanmış bir teknokrasiye duyulan inancı zayıflatmış, ama bu zayıflatmaya eşlik eden düzen karşıtı mücadelenin yenilgiyle sonuçlanması devrimci umutları da söndürmüştür. İşte bu süreçte radikalleşen umutlarını gerçekleştiremeyen entellektüeller varolan düzenin rasyonalitesinden ve adaletinden kuşkulanmaya devam etseler bile uygulanabilir bir alternatife olan inançlarını yitirmişlerdir. Düş kırıklığına uğrayan bu entellektüeller, tüm orta sınıfta olduğu gibi, kendilerine sunulan toplumsal hiyerarşi içinde yukarı tırmanma ve tüketim olanaklarını reddetmemeleri, radikalliklerinin törpülenmesi sonucunu doğurdu. İşte postmodern söylemin bu entellektüellerin ürünü olarak görülmesi gerekir."
POSTMODERNİZMİN ÖZELLİKLERİ:
ü Postmodern yazın, modern anlayıştan farklı olarak öz ve biçimde yeni bir yaklaşımı beraberinde getirmiştir.
ü Tür ayrımı ortadan kalkmıştır.
ü Yazarlar, anlamsız yaşama anlam katılamayacağına inandıklarından, eserlerde estetik bütünlüğü kaldırmak için çeşitli türlerde metin parçalarını bir araya getirirler.
ü Bir romanda hem şiir hem günlük hem makale hem masal gibi türler kullanılır veya ansiklopedi maddesi, reklam yazısı gibi parçalar alıntılanır.
ü Böylelikle türler iç içe geçer, geleneksel roman estetiğinden uzaklaşılır, yapıt artık roman değil, tanımlanamaz bir “anlatı” veya “metin” olur.
ü Postmodernist anlatılarda amaç; olayı anlatmak değil, olayın oluşturduğu izlenimleri, duyguları anlatmaktır.
ü Yazar-metin-kahraman üçlüsünün yerine “okur” önemlidir.
ü Metinler, okurun yapıcı olmasını gerektiren bir okuma gerektirir.
ü “Anlamı üreten okurdur.” anlayışıyla hareket edilir. Bu nedenle metin anlamca tamamlanmaz, her okurun yorumlamasına açık bırakılır.
ü Postmodern metnin tek/doğru ve mutlak bir yorumu yoktur, okur sayısı kadar yorumu vardır.
ü Metin, birden fazla sonla bitirilebilir.
ü Tek bir konu, tek bir bakış açısından verilmez; çok yönlü, çok kültürlü, değişik bakış açılı eserler yazılır.
ü Postmodern eserlerde “ilahi, I. tekil, III. tekil bakış açıları” iç içe kullanılır.
ü Bütünlük yerine, gerek bireyler ve kişilikleri açısından, gerekse olaylar açısından parçalanmışlık öne çıkar.
ü “Karamsarlık, yalnızlık, bunalım, gerçek arayışı” gibi duygular ifade edilir.
ü Somut gerçeklikle soyut gerçeklik iç içe verilir.
ü Alaycı tutum benimsenir ve saçma bulunan durumlar alaycı bir üslupla anlatılır.
ü İronik bir yaklaşım sergilenir.
ü Postmodernizmde gerçeklik unsurundan çok “kurmaca” ön plandadır.
ü Postmodern metinlerde yazar, anlatımın bir kurmaca olduğunu okura hissettirir.
ü Yazar, okurla konuşup anlatının bir hayal ürünü olduğunu vurgulayabilir.
ü Metni yazma serüvenini olmadık yerde anlatarak metni nasıl kurguladığını okurla paylaşabilir.
ü Bu anlatım tekniğine, “üstkurmaca” denir.
ü Farklı tekniklerle kurgu karmaşıklaştırılır.
ü Postmodern yazara göre, hayat bir oyundur.
ü Yaşamı kurmacaya dönüştüren roman da oyun içinde oyundur.
ü Gerçek yaşamda karşılaşılan kişilerle hayal dünyasının kişileri, masal kişileri, çizgi film kahramanları birlikte verilebilir.
ü Modernlikte yapıt anlamlılık taşımaktayken, postmodern yapıt söz söyleme sanatıyla (retorik) bezenmiştir.
ü Zaman ve mekân belirsizleştirilir, zaman dilimleri karışık kullanılır.
ü Neden–sonuç, başlangıç–bitiş bütünlüğü önemsenmez.
ü Daha önce yazılmış metinlerden yola çıkarak yeni metinler üretilir.
ü Postmodernist anlatımda iki tür yaklaşım vardır:
ü Birincisi, “seçkinci/elitist” eğilimdir ki seçkin okur için yazılan metinleri kapsar.
ü İkincisi “sıradan” okura hitap eden “popülist” eğilimdir.
ü Örneğin, Murathan Mungan’ın “Üç Aynalı Kırk Oda” adlı metni popülist; Hasan Ali Toptaş’ın “Bin Hüzünlü Haz” adlı anlatısı popülizme hiç yer vermeyen seçkinci bir yapıttır.
POSTMODERNİZMİN DÜNYADAKİ TEMSİLCİLERİ:
Gabriel Garcia Marquez, Umberto Eco, James Joyce
Eserlerinde Postmodernizmin İşaretleri Görülen Yazarlar:
Paul Auster, Julian Barnes, Robert Anton Wilson, John Barth, Jorge Luis Borges, Italo Calvino, Angela Carter, Robert Coover, Don DeLillo, Raymond Federman, William Gaddis, John Hawkes, Klaus Modick, Walter Moers, Heiner Müller, Michael Ondaatje, Thomas Pynchon, Christoph Ransmayr, W.G. Sebald, Philippe Sollers, Wladimir Sorokin, Patrick Süskind, Antonio Tabucchi, Urs Widmer, Jeanette Winterson, Thomas Bernhard
TÜRK EDEBİYATINDA POSTMODERNİZM:
*Türk edebiyatına doğal bir süreçle değil de Tanzimat döneminde kültürel değişimle Batı’dan çeviri ve taklitlerle giren geleneksel roman, 1970′lerden sonra yerini modernist ve postmodernist romanlara bırakmıştır.
*Türk edebiyatında modernizm ile postmodernizm aynı zamanda görülmüştür.
*Türk edebiyatında postmodernizm, modernist özelliklerden 1990′lı yıllardan itibaren ayrışmaya başlamıştır.
*Hilmi Yavuz’un “Fehmi K’nın Acayip Serüvenleri”, Pınar Kür’ün “Bir Cinayet Romanı”, Hasan Ali Toptaş’ın “Bin Hüzünlü Haz, Gölgesizler”, Metin Kaçan’ın “Ağır Roman, Fındık Sekiz”, İhsan Oktay Anar’ın “Puslu Kıtalar Atlası, Kitabü’l Hiyer” adlı romanları ise Türk edebiyatında postmodernist edebiyatın en önemli ürünleridir.
POSTMODERNİZMİN TÜRK EDEBİYATINDAKİ TEMSİLCİLERİ:
Hilmi Yavuz, Pınar Kür, Hasan Ali Toptaş, Metin Kaçan, İhsan Oktay Anar, Bilge Karasu, Orhan Pamuk, Oğuz Atay, Yusuf Atılgan, Latife Tekin, Nedim Gürsel, Adalet Ağaoğlu
(alıntı)
